AUZEF Çalışma Hayatı ve Sorunları Çıkmış Sorular

Ders, çalışma kavramının tarihsel dönüşümünü ilk çağlardan Dördüncü Sanayi Devrimi'ne kadar ele alır; ayrıca endüstriyel vatandaşlık, küreselleşme, işsizlik, kayıt dışılık, prekarya, sosyal dışlanma ve ayrımcılık gibi çalışma hayatının temel sorunlarını inceler.

Çalışmanın tarihsel gelişimi

• İlk çağlarda çalışma, insanı erdemden uzaklaştırdığı düşüncesiyle aşağılık görülmüştür.
• Roma'da bir işe itibar kazandıran, işin topluma sağladığı yarardır.
• Bereketli Hilal, bitkilerin evcilleştirilip yerleşik tarıma geçildiği Tarım Devrimi ile ilişkilidir.
• Feodal dönemde toprağa bağlı yarı özgür köylülere serf denir; serf toprakla birlikte yeni efendiye geçer.
• Sanayileşmeyle İngiltere'de işçi sınıfı belirginleşmiş, 19. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
• Sanayi devrimi döneminde çocuklar en erken 3 yaşında maden ocaklarında çalıştırılabilmiştir.

Düşünce tarihi ve haklar

• Toplum sözleşmesi düşüncesine Hobbes, Locke ve Rousseau katkı sunmuştur.
• Bacon, bilginin gözlem, deney ve tümevarımla elde edileceğini savunarak Aydınlanma'nın bilimsel esaslarını kurmuştur.
• Mandeville'e göre herkesin kendi bencil çıkarını gözetmesi ekonomiyi canlandırır ve topluma yarar sağlar.
• Erken liberal düşüncede bireyin temel hakları arasında eşitlik sayılmaz.
• Marshall'a göre haklar sırasıyla medeni (18. yy), siyasi (19. yy) ve sosyal (20. yy) olarak gelişmiştir.
• Endüstriyel vatandaşlık yedi güvenceyle tanımlanır; emek piyasası güvencesi devletin tam istihdam sorumluluğuyla ilgilidir.

Üretim biçimleri ve vasıf

• Fordizmde hareketli montaj hattı vardır; işin temposunu işçi değil makine belirler.
• Vasıfsızlaşma, üretimin parçalanması ve otomasyonla işçinin zanaat becerisini yitirmesidir; ustalaşma anlamı taşımaz.
• Toffler'e göre tarım birinci, sanayi ikinci, bilgi toplumu Üçüncü Dalgadır.
• Bilgi uçurumu hipotezi, bilgi işçileri ile enformasyon işçileri arasında vasıf ayrışmasının kaçınılmaz olduğunu savunur.
• Kölelik, hem ev dışında hem evde görülen çalışma biçiminin ortak örneğidir.

Küreselleşme

• Küreselleşmenin yaşı, toplumları birbirine bağlayan ağlara bakılarak belirlenir: ticaret, askerî-siyasi, teknoloji ve iletişim ağları.
• Kitle üretim malları için sosyal ağlar, küreselleşmenin başlangıç ölçütü sayılmaz.
• 20. yüzyılda dünya çapında yayılma 1970'lerde başlamıştır.
• Sermayenin serbest dolaşımı ve üretimin çevre ülkelere kayması bu dönemin özelliğidir.
• Petrol krizleri ve Fordist üretimin kârlılığının düşmesi şirketleri yurt dışına yöneltmiştir.

Dördüncü Sanayi Devrimi

• Schwab'a göre megatrendler fiziksel, dijital ve biyolojik olmak üzere üç gruptur.
• Teknolojilerin toplumla karşılaştığı kırılma anlarına dönüm noktası denir.
• Sentetik biyoloji biyolojik megatrendlere aittir.
• Büro işleri ve dokuma gibi rutin işleri otomasyon devralır.
• Yeşil işler, sağlık ve bakım hizmetlerinin artması beklenir.
• Platform ekonomisiyle güvencesiz çalışma ve kayıt dışılık artar, azalmaz.

Güvencesizlik, işsizlik ve kayıt dışılık

• Prekarya tartışmaları 1980'lerde Fransız sosyologların précarité kavramıyla başlamış, Standing ile yaygınlaşmıştır.
• İşsizlik dört evreden geçer: şok, iyimserlik, kötümserlik, kabullenme (atalet).
• İşsizliğin toplumsal sorunlarla ilişkisi düşüncesi İkinci Dünya Savaşı'na kadar geri gider.
• Kayıt dışılığın nedenleri mali, ekonomik, hukuki ve sosyal olarak gruplanır.
• Vergi bilinci ve ahlâkı, salt mali-ekonomik neden değil, kültürel-etik etkendir.
• ILO, modern köleliği, zorla çalıştırmayı ve çocuk işçiliğini 2030'a kadar bitirmeyi hedefler.

Sosyal dışlanma

• Silver'a göre üç paradigma vardır: dayanışma, uzmanlaşma ve tekelleşme.
• Dayanışma paradigması, birey-toplum ahlaki bağının kopması ve öteki'nin dışarıda bırakılmasına vurgu yapar.
• Uzmanlaşma paradigması liberal, bireyci Anglo-Amerikan düşünceye dayanır; Marxist değildir.
• Tekelleşme paradigması dışlanmayı güç ilişkileri ve kaynak denetimi üzerinden açıklar.

Ayrımcılık

• Ayrımcılığı yalnız sosyoloji değil; sosyal psikoloji, hukuk, iktisat ve siyaset bilimi de inceler.
• Farklılık olgusu öncelikle özellik kavramına dayanır.
• Ayrımcılık süreci bilgisizlik, kalıp ve ön yargılarla başlar; ötekileştirme ve dışlama sonraki evrelerdir.
• ILO doğrudan, dolaylı ve sistematik ayrımcılığı ele alır.
• Avrupa hukukunda karşılaştırma için emsal kişi esas alınır.
• İş analizi işe yönelik nesnel bir belirlemedir; örgütsel ayrımcılığın görüldüğü aşama sayılmaz.

Endüstriyel vatandaşlık

İşçilere iş güvencesi, emek piyasası güvencesi ve vasıfların yeniden üretimi gibi yedi temel güvence tanıyan anlayıştır.

Emek piyasası güvencesi

Devletin işsizliği önleme ve yeterli iş imkânı sağlama, yani tam istihdam sorumluluğudur.

Fordizm

Hareketli montaj hattına dayanan, tempoyu makinenin belirlediği kitlesel üretim biçimidir.

Vasıfsızlaşma

Üretimin parçalanması ve otomasyon sonucu işçinin zanaat bilgisini ve becerisini yitirmesidir.

Serf

Feodal düzende toprağa bağlı, topraktan ayrılamayan ve toprakla el değiştiren yarı özgür köylüdür.

Toplum sözleşmesi

İnsanların doğa durumundan çıkıp anlaşarak devleti ve yasaları kurduğunu savunan kuramdır.

Prekarya

Geçici ve güvencesiz çalışanlardan oluşan kesimi anlatan kavramdır.

Bilgi uçurumu

Bilgi işçileri ile enformasyon işçileri arasında vasıf düzeyi farkının kaçınılmaz olduğunu öne süren hipotezdir.

Emsal kişi

Ayrımcılığı saptamak için mağdurun durumunun kıyaslandığı benzer durumdaki referans kişidir.

Megatrend

Schwab'a göre fiziksel, dijital ve biyolojik olarak üç grupta toplanan, dijitalleşmeyi kaldıraç yapan teknoloji eğilimleridir.

Atalet

İşsizliğin son evresinde durumu kabullenip iş aramayı bırakma halidir.

• Medeni, siyasi ve sosyal hakların sırası 18., 19. ve 20. yüzyıl biçiminde karıştırılmamalıdır.
• Dördüncü Sanayi Devrimi sorularında rutin işler azalır, bakım, sağlık ve yeşil işler artar.
• Ayrımcılık sürecinde bilgisizlik ve ön yargı başlangıçtır; ötekileştirme ve dışlama sonradan gelir.
• Silver'ın paradigmaları karıştırılmamalıdır: dayanışma ahlaki bağ, uzmanlaşma bireycilik, tekelleşme güç ilişkileri.
• Olumsuz kök içeren sorularda (yer almaz, sayılmaz, hatalıdır) yanlış seçenek aranmalıdır.