AUZEF Çocuklarda Uyum ve Davranış Problemleri Çıkmış Sorular

Ders, çocuklarda uyum ve davranış sorunlarının nedenlerini, gelişim kuramlarını, aile ve okulun rolünü, sosyal becerileri ve yaygın problem türlerini (korku, öfke, tik, yeme ve uyku sorunları vb.) ele alır; önleme düzeylerini de açıklar.

Gelişim kuramları ve bağlanma

• Erikson'un 6-12 yaş evresi başarıya karşı yetersizlik duygusudur; aşırı beklenti ve kıyaslama benliği zedeler.
• Freud'un evreleri oral, anal, fallik, latent ve genital dönemlerdir; ergenlik ayrı bir evre değildir.
• Karşı cins ebeveyne ilginin arttığı ve aynı cinsten ebeveyne benzemeye çalışılan dönem fallik dönemdir.
• Freud ve Erikson, kişiliğin doğumdan itibaren evrelerle biçimlendiğini ve erken yılların belirleyici olduğunu savunur.
• Belirgin bağlanma yaklaşık 6. ay civarında başlar; güvenli bağlanan çocuk akranlarıyla daha sağlıklı ilişki kurar.
• Bağlanmanın oluşum aşamasında bebek tanıdık ve yabancıyı ayırt eder, bakım verenden karşılık beklemeyi öğrenir.

Aile, kardeş ve okul etkenleri

• Demokratik ebeveyn tutumu sevgi, sınır ve tutarlılığı birleştirir; uyuma en olumlu katkıyı sağlar.
• Anne-babanın sağlıklı iletişimi çocuğun sosyal ve duygusal uyumunu destekler.
• Kardeş ilişkisi çok yönlüdür, sosyal-duygusal gelişimi etkiler ve sonraki akran ilişkilerine zemin hazırlar.
• Uzun süren ebeveyn çatışması kalıcı güvensizlik yaratır; boşanma sonrası tutarlı ve sevgi dolu ilişki riski azaltır.
• Öğretmenin bireysel farklılıkları gözetmemesi ve gerçekçi olmayan beklentileri risktir; disiplinli, tutarlı öğretmen ve esnek program koruyucudur.
• Duygusal istismarın etkisi kısa süreli değil kalıcıdır.

Sosyal beceri ve prososyal davranış

• Sosyal beceri; iletişim kurma, ilişki sürdürme, problem çözme, karar verme ve kendini yönetme yeterliklerinin bütünüdür.
• Beceri performansı çevrenin özelliklerinden de etkilenir; sosyal beceri eğitimi üç yaştan önce de başlayabilir.
• Beceri yetersizliğinde beceri hiç edinilmemiştir; performans yetersizliğinde bilinir ama koşullar nedeniyle gösterilemez.
• Sosyal beceri öğretimi: belirleme, önemini anlatma, modelleme, örnek verme, uygulama, geri bildirim.
• Yetersizlik zorbalık, yalnızlık, dışlanma ve kaygıya; akran, öğretmen ve aile ilişkilerinde bozulmaya yol açar.
• Özel gereksinimli çocuklarda öğretim olumlu davranış geliştirme planıyla desteklenir.

Sosyal öğrenme ve davranışın değerlendirilmesi

• Sosyal öğrenmede gözlemle öğrenme mümkündür; deneyimlemek şart değildir.
• Dolaylı duygusallıkta çocuk, modelin duygusal tepkisini görerek aynı duyguyu edinir (annenin böcek korkusu).
• Normal davranış; yoğunluk, süreklilik, yaş ve gelişime uygunluk ile sosyal işlevsellik ölçütleriyle değerlendirilir.
• Problem davranışlar yalnızca özel gereksinimli çocuklarda değil, tüm çocuklarda görülebilir.
• Davranışın arkasında karşılanmamış ihtiyaçlar (güven, sevilme, aidiyet) aranmalıdır.

Önleme düzeyleri

• Birincil önleme: sorun doğmadan tüm gruba yönelik koruyucu çalışmalardır.
• İkincil önleme: risk işareti gösteren veya riskli gruba hedefli müdahaledir; yoksul çevrede okul öncesi eğitim örnektir.
• Üçüncül önleme: süregelen sorunlara yönelik yoğun, bireye özel tedavi ve rehabilitasyondur.

Dışa ve içe yönelim, öfke, saldırganlık, zorbalık

• Dışa yönelim: öfke, saldırganlık, karşıt olma, dikkat eksikliği ve hiperaktivite.
• İçe yönelim: kaygı, çekingenlik, yalnızlık; önlem alınmazsa ruhsal sorunlara yol açabilir.
• Öfke engellenmeyle ortaya çıkan doğal tepkidir; amaç bastırmak değil, sağlıklı ifadeye yardım etmektir.
• Saldırganlıkta sakinleşmeyi bekleyip sınırları açıkça koymak doğru tutumdur.
• İlişkisel saldırganlık fiziksel değildir; dedikodu ve dışlamayla ilişkiye zarar verir.
• Zorbalık kasıtlı ve tekrarlayıcıdır; sözel ve ilişkisel biçimleri vardır.

Korku, yalan, kıskançlık ve ayrılık kaygısı

• Çocukluk korkuları çoğunlukla öğrenilir (bilgi eksikliği, travma, model alma, koşullanma); doğrudan kalıtım kaynağı sayılmaz.
• Yalan gelişimi aşamalıdır: 2-3 yaşta ilkel yalan, 4 yaşta kavrayış başlar; tutarlı yalan daha ileri yaştadır.
• Yalanı azaltmak için dürüst anlatımı övmek etkilidir; ceza ve eski yalanları yüzüne vurmak ters teper.
• Kıskançlıkta amaç duyguyu engellemek değil, sağlıklı ifade ve yönetimidir.
• Okul reddinin nedeni ayrılık kaygısı olabilir.
• 3-5 yaşta gerçek dışı sözler hayal gücü ve animistik düşünceyle açıklanır; 2-3 yaşta inatçılık sık görülür.

Alışkanlık, tik, yeme, uyku ve konuşma sorunları

• Tik, tırnak yeme, parmak emme, alt ıslatma psikofizyolojik ve alışkanlık sorunlarıdır; kaygı duygusal sorundur.
• Gelip geçici tik en az 4 hafta sürer, 12 ayı aşmaz; tikler çoğunlukla baş-boyunda görülür, tedavide davranışçı yöntemler sık kullanılır.
• Tırnak yemede ceza kaygıyı artırır; davranış sorunu sayılmaz.
• Anoreksiyada kilo alma korkusu ve beden algısı bozulur; aşırı yemede yağ birikimi ve kalp-damar riski vardır; pikada besin olmayan maddeler yenir.
• 0-2 ay döneminin tipik uyku sorunu sık gece uyanmalarıdır.
• 2-5 yaşta gelişimsel kekemelik yaygındır; telaşla müdahale yerine gözlem önerilir, tedavide çene ameliyatı yoktur.

Prososyal davranış

Ödül beklemeden başkasının yararına yapılan yardımlaşma, paylaşma ve iş birliği.

Sosyal zeka

Başkalarının duygu ve gereksinimlerini anlayıp uygun karşılık verebilme yetisi.

Beceri yetersizliği

Becerinin hiç edinilmemiş olması; öğretim gerektirir.

Performans yetersizliği

Beceri bilinir ama isteksizlik, kaygı ya da çevre nedeniyle gösterilemez.

Dolaylı duygusallık

Modelin duygusal tepkisini gözleyerek aynı duyguyu edinme.

Birincil önleme

Sorun çıkmadan tüm gruba uygulanan koruyucu çalışmalar.

İçe yönelim sorunları

Gerilimin kişinin içinde yaşandığı kaygı, çekingenlik, yalnızlık gibi davranışlar.

Dışa yönelim sorunları

Gerilimin çevreye yansıdığı öfke, saldırganlık ve hiperaktivite gibi davranışlar.

Pika

Toprak, boya, kâğıt gibi besin değeri olmayan şeyleri yeme bozukluğu.

Ayrılık kaygısı bozukluğu

Bağlı olunan kişilerden ayrılma düşüncesinin yarattığı aşırı kaygı; okul reddine yol açabilir.

Gelip geçici tik

En az 4 hafta sürüp 12 aydan kısa kalan tik türü.

• Beceri yetersizliği (hiç öğrenilmemiş) ile performans yetersizliği (bilinir ama gösterilemez) sık karıştırılır.
• Birincil, ikincil ve üçüncül önlemeyi kitle, riskli grup ve tedavi ayrımıyla hatırla.
• Göz rengi, çalışkanlık, hastane, çok çocuk gibi seçenekler genellikle yanlış şıktır.
• Ceza, bastırma ve telaşlı müdahale içeren seçenekler (tırnak yeme, öfke, kekemelik, yalan) çoğunlukla yanlıştır.
• Anoreksiya, bulimi, pika ve aşırı yeme bozukluklarını ayırt etmek için temel özelliklerine bak.