AUZEF Devlet Kuramları Çıkmış Sorular

Devlet Kuramları dersi; devletin kökenini, tanımını ve temel niteliklerini, ardından liberal, Marksist, çoğulcu ve seçkinci kuramların devlet, iktidar ve egemenlik anlayışlarını karşılaştırır. Sözleşme kuramcılarından modern kuramcılara (Weber, Mann, Habermas, Poulantzas) uzanan geniş bir düşünür ve kavram yelpazesini kapsar.

Devletin kökeni ve temel nitelikleri

• Sulamalı tarım, artı ürün, nüfus yoğunluğu ve servet için yapılan savaşlar devletin doğuşunda etkili sayılır; kölelik ise sonradan oluşan sınıflı toplumun sonucudur.
• Klan, şeflik ve aşiret devlet öncesi örgütlenmelerdir; Lowie şefliği 'tohum halindeki devlet' olarak görür.
• Heywood'a göre nitelikler: egemenlik, kamusallık, meşruluk, zor kullanma gücü ve coğrafi alan.
• Ulus devletin kurucu öğeleri ülke, ulus ve egemenliktir; millî marş yalnızca bir semboldür.
• Rastlantısal devlet yaklaşımı devleti zorunlu değil, belirli koşullarda doğan geçici bir örgütlenme sayar.

Egemenlik, meşruiyet ve devlet tanımları

• Weber devleti amacıyla değil, meşru fiziksel zor kullanma tekeliyle tanımlar.
• Weber'de üç egemenlik tipi: geleneksel, karizmatik ve yasal-akılcı; modern bürokraside itaat kişiye değil makama yapılır.
• Bodin egemenliği mutlak, sürekli ve bölünemez sayar; mutlak monarşide kral yetkiyi soylularla paylaşmaz.
• Çiçero 'res publica' (kamunun malı) kavramını siyaset yazınına sokan ilk Romalı düşünürdür.
• Antik Yunan'da ideal devlet polistir; Helen dönemde şehir devletleri imparatorluklara bırakmış, Stoacılar dünya vatandaşlığını savunmuştur.

Liberal kuram ve toplum sözleşmesi

• Liberalizm Aydınlanma ve bireycilikten doğar; merkezinde özgürleşmiş birey vardır.
• Toplum sözleşmesi kuramına göre devlet bireylerin rızasıyla kurulan yapay bir düzenektir (Hobbes, Locke, Rousseau).
• Hobbes'ta doğa durumundan çıkış, haklarını mutlak ve sınırsız bir egemene devretmekle olur.
• Klasik liberalizm devlet–sivil toplum ayrımına dayanır; Nozick minimal (gece bekçisi) devleti savunur.
• Kant paternalist devleti en büyük despotluk sayar; liberal tarafsızlık ilkesi devletin tek bir iyi yaşam anlayışını dayatmamasını ister.
• Hak temelli devlette temel haklar yasama için içeriksel sınır oluşturur; demokraside bile iktidar özgürlükler için sınırlanmalıdır.

Marksist devlet kuramları

• Marx ve Engels'e göre devlet özel mülkiyet ve sınıf çatışmasıyla doğar, egemen sınıfın aracıdır (araçsal devlet).
• Gramsci'ye göre egemen sınıf zorla birlikte okul, medya ve din yoluyla rıza üretir; buna hegemonya denir.
• Miliband devleti burjuvazinin aleti sayar; Poulantzas yapısalcı yaklaşımla göreli özerklik ve yetkeci devletçilik fikrini savunur.
• Habermas'ın dört krizi: iktisadi, rasyonalite (rasyonelleşme), meşruiyet ve motivasyon.
• Batı Marksizmi Gramsci, Lukacs, Sartre ve Frankfurt Okulu'nu içerir; Hayek bu gruba girmez.

Çoğulcu ve yeni-çoğulcu kuram

• Çoğulculara göre güç çıkar grupları arasında dağılmıştır; Dahl'ın poliarşisinde iktidar rekabetçi biçimde dağılır ama yurttaşlar arasında eşit değildir.
• Devlet tarafsız hakem, rüzgârgülü veya aracı olarak modellenir; bürokrasi tarafsız ve liyakate dayalı olmalıdır.
• Grubun siyasal etkisini büyüklüğü, üyelerin ısrarı ve etkinliği belirler.
• Yeni-çoğulcular liberal merkezde yer alır; Lindblom'a göre sermaye lehine 'bozulmuş çoğulculuk' vardır.
• Yeni-çoğulcu devlet, kendi çıkarı ve uzmanlığı olan 'profesyonelleşmiş devlet'tir; milli sanayilerin önemi artmaz, küresel sermaye öne çıkar.

Seçkinci (elitist) kuramlar

• İtalyan Ekolü: Mosca (yönetici sınıf), Pareto (seçkinlerin dolaşımı), Michels (oligarşinin tunç yasası).
• Seçkincilere göre güç küçük, örgütlü ve varlıklı bir azınlıkta toplanır; çoğulculuk bunu örten bir görüntüdür.
• Michels'e göre büyüyen örgütler demokratik amaçla kurulsa da oligarşik yapıya dönüşür.
• Seçkinciler insanın temel özelliğini iktidar istenci sayar ve gözleme dayalı yöntemler kullanır.
• Mann kurumsal-elitist yaklaşımla devleti siyasi, ekonomik, ideolojik ve askeri güç ağlarının kesişimi olarak görür.

Mann, Schumpeter ve iktisadi yaklaşımlar

• Mann'da despotik iktidar seçkinlerin topluma danışmadan karar vermesidir; altyapısal iktidar kararları uygulama kapasitesidir ve ikisi aynı değildir.
• Altyapısal devlette yöneticiler yönetilenlerle etkileşim içindedir; devletin tek mali kaynağı vergi değildir.
• Schumpeter yaratıcı yıkım kavramını geliştirmiş, girişimciyi kapitalizmin motoru görmüştür; girişimcilik rutinleşince kapitalizmin geleceği tehlikeye girer.
• Kamu tercihi kuramı siyaseti piyasa gibi inceler; hem talep hem arz yönünü (siyasetçi, bürokrat) hesaba katar.
• Neo-liberal öncüler Hayek, Röpke, Rueff'tir; Sweezy Marksist iktisatçıdır.

Yöntem, değerler ve kuram

• Kuram, olguları açıklayan soyut ve genelleyici kavramsal çerçevedir; somut ifade kullanmaz.
• Değerler inanç ve tercihe dayandığı için akılcı muhakemenin konusu olamaz.
• Liberaller Marksizmi deneycilik karşıtı bulur.
• Farklı kuramlar çelişen değer sistemlerine dayanabilir; nesnel araştırma tek tutarlı değer sistemi gerektirmez.

Hegemonya

Egemen sınıfın baskıyla birlikte kültür ve sivil toplum kanallarıyla rıza üreterek yönetmesi (Gramsci).

Poliarşi

Dahl'a göre iktidarın tek elitte toplanmayıp rekabet eden birçok grup arasında dağılması.

Altyapısal iktidar

Devletin sivil topluma nüfuz edip kararları uygulama ve kaynakları koordine etme kapasitesi (Mann).

Despotik iktidar

Seçkinlerin topluma danışmadan karar alabilme gücü; uygulama kapasitesiyle aynı şey değildir.

Oligarşinin tunç yasası

Örgütler büyüdükçe yönetimin küçük bir azınlığın eline geçmesi (Michels).

Yaratıcı yıkım

Yeniliklerin eski teknoloji ve firmaları piyasadan silmesi süreci (Schumpeter).

Minimal devlet

Yalnızca can ve mal güvenliğini koruyan gece bekçisi devlet (Nozick).

Bozulmuş çoğulculuk

Karar süreçlerinde büyük işletme ve sermayenin eşitsiz biçimde ağır basması (Lindblom).

Araçsal devlet

Devletin tarafsız hakem değil, egemen sınıfın kullandığı araç olduğu Marksist görüş.

Göreli özerklik

Devletin sistemin sürekliliği için gerekirse sermayeye karşı da karar alabilmesi (Poulantzas).

Res publica

Halkın işi, kamunun malı anlamında cumhuriyet kavramı.

Liberal tarafsızlık

Devletin yaşam biçimleri karşısında tarafsız kalması, tek bir iyi yaşam anlayışı dayatmaması.

• Çoğulcu (dağınık güç, tarafsız hakem) ile seçkinci (güç azınlıkta) ve Marksist (devlet sınıf aracı) görüşleri birbirine karıştırmamalı; 'yalnızca kapitalist sınıfın aracı' ifadesi Marksizme aittir.
• Despotik iktidar ile altyapısal iktidar ayrımına dikkat: despotik güç kapasite anlamına gelmez.
• 'Olamaz/değildir' tipi sorularda Hayek, Sweezy, millî marş, federasyon, kölelik gibi dışarıda kalan ögeler sık çıkıyor.
• Hobbes mutlak egemeni, Locke hakem devleti, Kant paternalizm karşıtlığını, Nozick minimal devleti temsil eder; isimleri kavramlarla eşleştirmek gerekir.
• Hak temelli devlette haklar yasaya içeriksel sınır koyar; bunu reddeden şık her zaman yanlıştır.