AUZEF Doğum ve Sunı Tohumlama Çıkmış Sorular

Ders, evcil hayvanlarda dişi ve erkek üreme organlarının yapısını, eşey hücrelerinin oluşumunu, östrus döngüsünü, doğumun hormonal denetimini ve suni tohumlamada sperma alma, dondurma ve çözdürme uygulamalarını ele alır.

Üreme organlarının anatomisi

• Vajina, dişi genital kanalın kranial kısmını oluşturur ve servikse kadar uzanır; vulva ile vestibülüm kaudalde yer alır.
• Klitoris erkekteki penisin karşılığıdır ve evcil memeliler arasında en gelişmiş olduğu tür kısraktır.
• Sığır, koyun, keçi ve domuzda penis fibroelastiktir; dinlenmede S biçimli kıvrım yapar, ereksiyonda bu kıvrım açılır.
• Prepusyum, dinlenme halindeki penisi saran deri kılıfıdır; skrotum ise testisleri barındıran torbadır.
• Hermafrodizm en sık keçilerde görülür; boynuzsuzluk geni ile interseks geninin bağlantılı olması buna yol açar.

Gametogenezis ve spermatogenezis

• Gametogenezis, eşey hücrelerinin testis ve yumurtalıkta mayozla oluşup olgunlaşma sürecidir.
• Spermatogoniumların mitozla çoğaldığı evre spermatositogenezistir.
• Çoğalmadan sonra mayoz gelir; son evre olan spermiyogenezisle sperm şekillenir.
• Varikosel, pleksus pampiniformis venlerinin genişlemesidir; testis ve spermatik kordon palpasyonu veya ultrasonla saptanır.

Östrus döngüsü ve süreleri

• Diöstrus 10-14 gün sürer; korpus luteum aktiftir ve progesteron baskındır. Siklusun en kısa evresi değildir.
• Östrus süresi inekte 12-18 saat, koyunda 1-2 gün, kısrakta 5-7 gün, köpekte ortalama 9 gündür; en uzunu köpektedir.
• İnek, kedi, köpek ve kısrakta kızgınlık belirtileri belirgindir; koyunda arama koçu yoksa belirti zayıf kalır.
• Korpus luteumdan salgılanan progesteron negatif geri bildirimle hipotalamus ve hipofizi baskılar; GnRH, FSH, LH ve yeni folikül gelişimi engellenir.

Doğumun hormonal denetimi

• İnek, koyun ve domuzda fetal kortizol plasentadaki enzimleri etkinleştirir ve progesteron östrojene dönüşür.
• Köpek ve keçide bu dönüşüm olmaz; fetal kortizol doğrudan PGF2a salınımına yol açar.
• Kısrakta doğumun birinci evresi sancılarla başlar, serviks tam açılır ve genellikle 2-4 saat sürer.
• Hiperfetasyon, doğan yavru sayısının olağandan fazla olması demektir.

Tohumlama zamanı ve kızgınlık yönetimi

• İnekte ovulasyon kızgınlık bitiminden kısa süre sonra olur; en iyi tohumlama kızgınlığın orta-geç döneminde yapılır.
• Spermanın kapasitasyon için zamana ihtiyacı vardır; bu nedenle ovulasyona yakın tohumlama başarıyı artırır.
• Kedide başlamış östrusu baskılamak için progestagen, melatonin, GnRH antagonisti veya ovulasyon uyarımı kullanılır; östrojen kullanılamaz.
• Uterus lavajında kateter, sıvının etkili dolaşması için kornu uteriye sabitlenir.

Sperma alma, dondurma ve çözdürme

• Suni vajina, doğal çiftleşmedeki sıcaklık, basınç ve kayganlığı taklit ederek boğadan kaliteli sperma almayı sağlar.
• Kriyoprotektanlı sulandırıcı 5°C'de eklenir; bu sıcaklıkta metabolizma ve madde geçişi yavaştır, toksik etki riski azalır.
• Payet çözdürmede standart yöntem 37-38°C su banyosunda yaklaşık 30 saniyedir.
• Payet pamuklu ucu altta olacak şekilde yerleştirilir ve fabrika mühürlü ucundan kesilir; pamuklu uçtan kesmek hatalıdır.
• Boğada eklenti bezleri rektal muayeneyle incelenir; bunun için hekimin hayvanın arkasında durması gerekir.

Hermafrodizm (interseks)

Aynı bireyde hem dişi hem erkek üreme dokusunun bulunması durumudur.

Prepusyum

Penisi dinlenme halinde saran deri invajinasyonu, yani kılıf yapısıdır.

Fleksura sigmoidea

Fibroelastik penislerde ereksiyon dışında oluşan S biçimli kıvrımdır.

Varikosel

Pleksus pampiniformis venlerinin genişleyip kıvrımlaşmasıdır.

Spermatositogenezis

Spermatogoniumların mitozla çoğaldığı, hücre sayısının arttığı evredir.

Spermiyogenezis

Spermatogenezisin son evresidir; hücrenin sperm biçimini aldığı aşamadır.

Gametogenezis

Eşey hücrelerinin oluşum ve olgunlaşma sürecidir.

Diöstrus

Korpus luteumun aktif, progesteronun baskın olduğu 10-14 günlük evredir.

Hiperfetasyon

Doğan yavru sayısının olağandan fazla olmasıdır.

Kriyoprotektan

Dondurma sırasında spermayı koruyan, gliserol gibi maddelerdir.

Suni vajina

Doğal çiftleşme koşullarını taklit eden sperma alma aracıdır.

Kornu uteri

Uterus boynuzudur; lavaj kateteri buraya sabitlenir.

• İnek, koyun ve domuzda fetal kortizol progesteronu östrojene çevirir; köpek ve keçide doğrudan PGF2a salgılatır. Bu iki grup sık karıştırılır.
• Östrus süresi sorularında köpek en uzun, inek en kısa süreye sahiptir; diöstrusun en kısa evre olmadığına dikkat edilmelidir.
• Spermatositogenezis çoğalma evresi, spermiyogenezis ise şekillenme evresidir; ikisi birbirine karıştırılmamalıdır.
• Payet çözdürmede kesim fabrika mühürlü uçtan yapılır; pamuklu uçtan kesmek hatalı işlemdir.
• Kedide östrus baskılamada östrojen yanlış seçenektir, çünkü belirtileri artırır.