AUZEF Edebiyat, Sanat ve Toplum Çıkmış Sorular

Ders, edebiyatın toplumla ilişkisini ele alır: ütopya, roman ve pikaresk gibi türlerin doğuşunu, edebiyat sosyolojisi kuramlarını, sanat kavramının tarihini ve Türk romanının Batılılaşma içindeki yerini inceler.

Ütopya ve ada teması

• Thomas More'un Ütopya'sı 1516'da Latince yayımlanmış, Rönesans dönemine ait bir yapıttır.
• Ada, Tudor İngiltere'sine yöneltilen siyasi eleştiriyi güvenli biçimde söylemek için seçilmiş kurgusal bir alandır.
• Ütopya'da özel mülkiyet yoktur; kaynaklar ortaktır, çalışma zorunludur, konutlar kura ile el değiştirir, insanlar eşittir.
• Distopya ütopyanın karşıtıdır; baskıcı, çoğunlukla totaliter düzeni işler. Örnekleri Orwell'in 1984'ü ve Huxley'in Cesur Yeni Dünya'sıdır.
• More'un adası umutlu bir alternatif sunar; Swift'in adaları insan doğasını eleştiren karamsar bir hiciv aracıdır.
• More mutlu bir aile yaşamı sürmüş, Erasmus'un dostu olmuş, danışmanlık yapmış ve idam edilmiştir.

Swift, Defoe ve İngiliz anlatıları

• Swift İrlandalı olmayı engel saymış, yüksek kilise makamına ulaşamamış; İngiltere'ye duyduğu hayal kırıklığı hicvini beslemiştir.
• Gulliver'in Gezileri macera görünümünde, dönemin İngiltere'sini ve insan zaaflarını eleştiren sert bir hicivdir.
• Lilliput'ta küçük bedenler ile büyük ahlaksızlıklar arasındaki tezat, parti çıkarcılığını hicveder.
• Robinson Crusoe adada yaklaşık 28 yıl kalır; yalnızlıkta inancı güçlenir. Roman orta sınıf değerlerini yansıtır.
• Crusoe'nun Cuma ile ilişkisi sömürgecilik çağının efendi-uyruk düzenini gösterir.
• Defoe ekonomik ve siyasi iletileri sade, doğrudan bir dille verir; denizci günlükleri ve seyahatnamelerden yararlanmıştır.
• Richardson mektup-roman tekniğiyle sıradan insanların iç dünyasını işler.

Romanın doğuşu: Boccaccio, pikaresk, Cervantes

• Decameron'da on kişi Kara Veba'dan kaçar; on gün boyunca her gün on hikâye anlatılır, toplam yüz öykü vardır.
• Boccaccio halk dili İtalyancayı kullanarak ulusal edebiyatların temelini atanlardan biridir.
• Novella ve novela sözcükleri XVI-XVIII. yüzyıllarda kısa öykü anlamına gelirdi.
• Pikaresk tür XVI. yüzyıl İspanya'sında doğmuştur; ilk örnek 1554 tarihli, anonim Lazarillo de Tormes'tir.
• Pikaro yoksul, alt sınıftan, kurnaz bir anti-kahramandır; amacı şeref değil hayatta kalmaktır.
• Don Quijote'de yan öyküler ana anlatıyla bağlantılıdır; kahramanın yaratılışı okurun gözü önünde gerçekleşir (üstkurmaca).
• Seyyid Hamid kurgusu yazar otoritesini sarsar ve okuru etkin role çağırır.
• Don Quijote feodal düzenden merkantilist düzene geçişi yansıtır; yel değirmenlerini dev sanması şövalye romanlarının etkisini gösterir.

XIX. yüzyıl Avrupa romanı

• Tefrika romanı geniş okur kitlesine ulaştırmış, buhar gücü kadar köklü bir değişim sayılmıştır.
• Fransa'da kazancı en yüksek yazar Alexandre Dumas'dır.
• Balzac sınıfları ve çatışmaları nesnel işler, karakterleri toplumsal yapı içinde ele alır; Stendhal olayları kahramanın öznel bakışıyla anlatır.
• Stendhal Kızıl ile Kara ve Parma Manastırı'nın yazarıdır.
• Zola natüralizmin öncüsüdür; insanı kalıtım ve çevrenin ürünü sayar, romanı bilimsel deney anlayışıyla kurar. Germinal ona aittir.
• Dickens Viktorya dönemi İngiliz yazarıdır; 1830 sonrası İngiliz romanı toplumsal ve eleştireldir.
• Goethe'nin Genç Werther'in Acıları Fırtına ve Coşku akımındandır, toplumsal kurallarla çatışır.
• Courbet'nin sanatı toplumsal gerçekliğe ve siyasal başkaldırıya dayanır.

Edebiyat sosyolojisi ve kuramlar

• Edebiyat sosyolojisi yapıtı doğduğu toplumsal, tarihsel ve siyasal koşullarla birlikte inceler; biçimcilik ve Yeni Eleştiri ise iç yapıya bakar.
• Even-Zohar'a göre edebiyat sistemi yazar, okur, yayınevi, eğitim kurumu ve eleştirmenden oluşur; sanat galerileri dışındadır.
• Repertuvar metin üretimini yönlendiren kural ve modeller bütünüdür; piyasa üretim ve tüketimin ekonomik-kurumsal ortamıdır.
• Bourdieu'nün Alan Teorisi edebiyat dünyasını güç ve konum mücadelesi alanı olarak görür.
• Escarpit'te yazar, yayıncı, dağıtımcı ve kitapçı üretimde; okuyucu tüketimde yer alır.
• Sembolik etkileşimcilik yazarın kişisel ve toplumsal ilişkilerine odaklanır.
• Madame de Staël ve Gustave Lanson alanın öncüleridir; Lanson edebiyatın toplumun hayallerini de yansıttığını savunur.
• Becker romanı toplumun kuruluşu ve işleyişine dair gözlemler içerdiği için değerli bulur; Plekanov Marksist estetiğin ilk kuramcısıdır.

Sanat kavramı ve toplumsal tarihi

• Hauser'a göre Paleolitik çizgiler büyüsel işlevlidir; resmedilen varlık üzerinde güç kazanıldığına inanılırdı.
• Ortaçağ kiliselerinde resim, okuma bilmeyen cemaate dinî bilgi öğretmek için kullanılmıştır.
• Antik dünyada şair zihinsel uğraşı nedeniyle heykeltıraş ve ressamdan daha yüksek statüdeydi.
• Güzel sanatlar kavramı ve sanatçı-zanaatçı ayrışması XVIII. yüzyılda oluşmuştur.
• Zanaat yarar, güzel sanat incelmiş zevk, popüler ürün eğlendirme işlevine dayanır.
• Hümanizm Rönesansla doğmuş, akıl sahibi insanı merkeze almıştır.
• XIX. yüzyıl başı Romantizm çağıdır; Aydınlanmanın katı akılcılığına tepkidir.
• Pasajlar kapitalizmin ve burjuva tüketim kültürünün vitrinidir (Benjamin).

Yazarlık, okur ve Türk romanı

• XVIII. yüzyılda orta sınıf okur kitlesinin büyümesi yazarlığı meslek yapmış, yazarlar soylu himayesinden çıkmıştır.
• Hauser'a göre İngiltere'de okur kitlesini dergi yayıncılığı genişletmiştir.
• Erasmus geçimini gazetecilikle değil, yazarlık, ilahiyat çalışmaları ve burslarla sağlamıştır.
• Roman Türkiye'ye Tanzimat ve Batılılaşmayla, ağırlıklı olarak Fransızca çevirilerle girmiştir.
• İlk dönem Türk romanında eski-yeni çatışması en çok aile ve evlilik ilişkilerinde görülür.
• Şıpsevdi (1911) ders vermek yerine ironiyi seçer.
• Kemal Tahir ATÜT konusunu işler; romancı bilimden beslenmeli ama sanatsal kurguyla aşmalıdır.
• Ziya Gökalp'a göre roman konusu birey değil millî hayattır; Kemal Karpat 1959'da Harvard'da konferans vermiştir.

Ütopya

Var olmayan kusursuz bir toplum düzenini kurmaca yoluyla tasarlayan tür; adı More'un kitabından gelir.

Distopya

Baskıcı, adaletsiz ve çoğunlukla totaliter bir düzeni işleyen, ütopyanın karşıtı anlatı.

Pikaresk

Alt sınıftan kurnaz bir kahramanın ayakta kalma serüvenini anlatan, İspanya kökenli tür.

Tefrika

Uzun yazının gazetede bölümler halinde yayımlanması.

Natüralizm

Zola'nın öncülük ettiği, insanı kalıtım ve çevrenin ürünü sayan, bilimsel gözleme dayanan akım.

Repertuvar

Even-Zohar'da metin üretimini yönlendiren kural, norm ve modellerin bütünü.

Piyasa

Edebî ürünlerin satıldığı ve tüketildiği ekonomik ve kurumsal ortam.

Alan Teorisi

Bourdieu'ye ait; edebiyat dünyasını konum ve güç mücadelesi alanı sayan kuram.

Üstkurmaca

Metnin kurgu olduğunu açığa vurarak okuru yaratım sürecine katan anlatı tekniği.

Mektup-roman

Richardson'ın sıradan insanların iç dünyasını mektuplarla işlediği roman tekniği.

ATÜT

Asya Tipi Üretim Tarzı; Marx'ın Doğu toplumlarındaki özgün üretim biçimi kavramı.

• Pikaresk türün ve Lazarillo de Tormes'in yeri İspanya'dır, İtalya değildir; yazarı anonimdir.
• Ütopya ortak mülkiyetli, umutlu bir düzendir; Swift'in adaları karamsar hicivdir. İkisini karıştırma.
• Decameron'da toplam öykü sayısı 100'dür, 10 değildir; Robinson adada yaklaşık 28 yıl kalır.
• Soruda 'söylenemez' ya da 'yanlıştır' geçiyorsa mutlak ifadeleri (tümüyle, yalnızca) ve zaman, ülke, sayı bilgilerini kontrol et.
• Zola natüralist ve hukukçu değildir; Balzac nesnel sınıf çözümlemesi, Stendhal öznel bakış demektir.