AUZEF Felsefe Bilim Din İlişkileri Çıkmış Sorular

Ders, felsefe, bilim ve din arasındaki ilişkiyi ele alır. İslam düşüncesinde felsefe ve kelam tartışmaları (Kindî, Farabî, İbn Sînâ, Gazâlî, İbn Rüşd), çeviri hareketi, yaratılış ve evren tasarımı tartışmaları ile Barbour'un bilim-din ilişki modelleri başlıca konulardır.

Felsefe, bilim ve din

• Felsefenin ayırt edici özellikleri tutarlılık, temellendirme, sorgulama ve eleştiridir; yöntem sahibi olmak bilim, hukuk ve matematik için de geçerlidir.
• Felsefe ve bilim akla dayanır, sistemlidir ve kavramlarla çalışır; ancak ikisi de kesin sonuç vermez.
• Deney bilimin yöntemidir; felsefe kavramsal çözümleme ve akıl yürütmeyle ilerler. Felsefe de tarih boyunca değişip gelişmiştir.
• Dinin temel öğeleri inanç, ibadet, ahlak ve kutsallıktır; bilimsellik dinin öğesi değildir.
• Üç alanın ilişkisi, her birinin hayata anlam kazandırmadaki görevinden doğar. İlişki kurarken önce hangi dinin söz konusu olduğuna bakılır.

Bilim-din ilişki modelleri

• Barbour dört model sayar: çatışma, bağımsızlık, diyalog ve entegrasyon. Sentez bu listede yoktur.
• Çatışma görüşünü bilimsel materyalizm, dinî lafızcılık ve ateizm savunur; ortak nokta, ikisinin bağdaşmadığı varsayımıdır.
• Çatışma tezi 19. yüzyıl sonunda Draper ve özellikle A. D. White'ın eserleriyle yaygınlaştı.
• Diyalog sınır soruları ve metodolojik paralellikler yoluyla kurulur; bilimin yanıtlayamadığı sorular metafizik sorulardır.
• Entegrasyonda tabii teoloji bilimle Tanrı'nın varlığını kanıtlamaya çalışır; tabiat teolojisi ise dinî gelenekten yola çıkıp öğretileri bilim ışığında yeniden yorumlar.
• Gilkey'e göre bilim 'nasıl' sorusuna, din 'niçin' sorusuna yönelir. Compton, nedensel açıklama ile Tanrı'nın eylemi yorumunun ayrı tutulmasını ister.

Materyalizm, pozitivizm ve bilim felsefesi

• Materyalizme göre temel gerçeklik maddedir; bilimsel materyalizm geçerli bilginin tek yolunu bilim sayar.
• Bilimsel materyalizm evrende düzen ve amaç görmez, her şeyi zorunluluk ve rastlantıyla açıklar; fiziksel nesneyi nihai gerçeklik sayar.
• Mantıksal pozitivistlere göre yalnızca deney ve gözlemle doğrulanabilen önermeler anlamlıdır; örnek olarak astronomi verilir.
• Hanson, Toulmin ve Kuhn bilimsel verilerin teori yüklü olduğunu savunur.
• Kuhn'a göre paradigma seçiminde zorunlu ölçüt yoktur; ikna ve topluluk kabulü etkilidir.
• Freud dinî inancı insanın çaresizliğinden doğan bir yanılsama olarak görür.

Tanrı, yaratılış ve evren

• Tabii teoloji vahye başvurmadan akıl ve doğa gözlemiyle Tanrı'ya ulaşmayı savunur; kozmolojik kanıt ve tasarım delili dayanaklarıdır.
• Paley'in saat benzetmesi tasarım delilinin en bilinen örneğidir; Aquinas Tanrı'nın varlığının akılla bilinebileceğini söyler.
• Antropik ilke evrenin bilinçli yaşama uygun hassas ayarlı olduğunu savunur; John Leslie savunucularındandır. Hawking başlangıç koşullarının hassasiyetini örneklemiştir.
• Mascall'a göre yoktan yaratılış inancı Yunan doğa anlayışını aşan ve modern bilimi destekleyen bir doğa felsefesi sunar.
• Süreç düşüncesinde yaratılış sürmektedir ve varlıklara özgürlük tanınır. Murphy ve Ellis kendini sınırlama (kenosis) ilkesini öne çıkarır.
• Tanrı'nın yaratıcı olarak tasavvurunda Baba modeli vardır. Jastrow, Büyük Patlama ile astronomların yaratılış fikriyle yüzleşmesini anlatır.

Hristiyanlık ve Batı düşüncesi

• Teslis, enkarnasyon ve asli günah Hristiyanlığa özgü kavramlardır; Kutsal Kitap'ın dayanağı dinsel bilgidir.
• Augustinus'a göre kesin bir bilimsel gerçekle çelişen metin bölümü mecazi yorumlanmalıdır.
• Platon ve Aristoteles, varlığın doğasını maddede değil formda (suret) arar.
• Orta Çağ'da bilim ve teolojinin konu alanları iç içe anlaşılmıştı.

İslam düşüncesi: kelam ve çeviri hareketi

• Hilafet-imamet, irade hürriyeti, büyük günah sahibi ve Allah'ın sıfatları kelamın temel konularıdır.
• Çeviri faaliyetleri; siyasi ve kültürel egemenliği sağlamlaştırma, farklı kültürlerle tartışabilme ve devleti bilimle güçlendirme amaçlarına dayanır.
• Çeviri çalışmaları Beytü'l-hikme kurulunca düzenli yapıya kavuşmuştur.
• Kindî ilk İslam filozofudur; akılla vahyin uzlaşabileceğini savunmuştur.

Akıl mertebeleri ve peygamberlik

• İbn Sînâ'ya göre heyûlânî akıl nazari aklın ilk basamağıdır; bilgisi yoktur, yalnızca akledilirleri kavrama yeteneği taşır.
• Farabî peygamberi 'yetkin mütehayyile gücü' ile açıklar.
• İbn Sînâ bunun yerine kutsal akıl (akl-ı kudsî) kavramını önerir; peygamber hakikati sezgiyle hemen kavrar.
• Kur'an'da hikmet, ibret, ilim ve sultan aklı öne çıkarır; takva ahlaki ve ruhsal bir erdemdir.

Gazâlî ve İbn Rüşd

• Gazâlî Eş'arî çizgisinde bir kelamcıdır; Tehâfütü'l-Felâsife'de Fârâbî ve İbn Sînâ'nın felsefesini yirmi meselede sistemli biçimde eleştirmiştir.
• Gazâlî'ye göre bilgi arayanın asıl hedefi gerçeği elde etmektir; felsefeyi gereksiz bulması hesaplaşma nedeni değildir.
• İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt ile felsefeyi savunmuş, Gazâlî'nin görüşlerinin çoğunun kesin delilden uzak olduğunu göstermeye çalışmıştır.
• İbn Rüşd ilimde bağnazlığı reddeder; tarafsızlık, saygı ve kadirbilirlik ister. Taraf tutmak bu anlayışa aykırıdır.
• İbn Rüşd insanı bilgide etkin ve sorumlu özne sayar; metafizikte hatasız bilgi yalnızca peygamberlere aittir.

Tabii teoloji

Vahye başvurmadan akıl ve doğa gözlemiyle Tanrı'nın varlığına ulaşmaya çalışan yaklaşım.

Tabiat teolojisi

Dinî gelenekten yola çıkıp yaratılış gibi öğretileri güncel bilimsel bulgularla yeniden yorumlayan entegrasyon türü.

Antropik ilke

Evren yasalarının ve başlangıç koşullarının bilinçli yaşama izin verecek biçimde hassas ayarlı olduğu görüşü.

Paradigma

Kuhn'a göre bilim topluluğunun benimsediği çerçeve; seçiminde ikna ve topluluk kabulü de rol oynar.

Mantıksal pozitivizm

Yalnızca deney ve gözlemle doğrulanabilen önermelerin anlamlı olduğunu savunan görüş.

Kenosis

Tanrı'nın yaratırken gücünü gönüllü sınırlaması ve insanın da bencil isteklerini sınırlaması ilkesi.

Süreç düşüncesi

Yaratılışı süren bir süreç sayan, varlıklara özgürlük ve yenilik alanı tanıyan anlayış.

Heyûlânî akıl

Nazari aklın en alt basamağı; bilgisi olmayan ama bilgiyi kavrama potansiyeli taşıyan akıl.

Kutsal akıl

İbn Sînâ'nın peygamberin hakikati sezgiyle kavramasını açıkladığı en üst akıl mertebesi.

Tehâfütü't-Tehâfüt

İbn Rüşd'ün Gazâlî'nin felsefe eleştirisine yazdığı cevap niteliğindeki eser.

Beytü'l-hikme

Tercüme faaliyetlerini düzenli bir yapıya kavuşturan kurum.

• Tabii teoloji ile tabiat teolojisi karıştırılmamalı: biri doğadan Tanrı'ya, diğeri gelenekten bilime gider.
• Gazâlî Tehâfütü'l-Felâsife'nin, İbn Rüşd ise Tehâfütü't-Tehâfüt'ün yazarıdır.
• 'Yer almaz' sorularında elenecek şıklar genellikle deneye dayanma, kesinlik, sentez ve izafiyet teorisi gibi yanlış eşleştirmelerdir.
• Farabî'nin yetkin mütehayyile gücü ile İbn Sînâ'nın kutsal aklı birbirinin karşılığı olarak sorulur.
• Barbour'un dört modeli çatışma, bağımsızlık, diyalog ve entegrasyondur; çatışma görüşünü ateizm ve bilimsel materyalizm savunur.