AUZEF Gelişmekte Olan Ülkeler Siyaseti Çıkmış Sorular

Ders, gelişme ve kalkınma kavramının neden gerekli olduğunu, bu kavramın tarihsel dönüşümünü ve gelişmekte olan ülkeleri açıklayan başlıca kuramları ele alır. Ayrıca gelir dağılımı, ölçüm göstergeleri ve kurumsal kalkınma konuları işlenir.

Kalkınma kavramı ve ölçülmesi

• Kalkınma kavramı, ülkeler arasındaki maddi, kurumsal, teknolojik ve ekonomik ayrışmayı izlemek ve azaltacak politikalar üretmek için ortaya çıkmıştır.
• OECD kalkınmayı yaşam kalitesiyle ilişkilendirir: daha iyi yaşamlar için daha iyi politikalar.
• İnsani Gelişme Endeksi yaşam beklentisini, eğitim süresini ve kişi başı geliri birleştirir; BM Kalkınma Programı yayımlar.
• Eğitim, demokrasi, hukukun üstünlüğü, şeffaflık gibi nitel göstergelerin standart ölçülmesi zordur; bu da izlemeyi sorunlu kılar.
• Gelir farkı olmayan bir dünyada bile nüfus artışı kalkınmayı zorunlu kılar.

Tarihsel dönüm noktaları

• Dünya savaşlarından sonra Avrupa yıkılmış, ABD ise üretimi artıran küresel finansör olarak Avrupa'nın merkez konumunu devralmıştır.
• Marshall Planı, Bretton Woods sistemi ve refah devleti Avrupa'nın yeniden yapılanmasını sağlamıştır.
• 1945-1973 arası Kapitalizmin Altın Çağı sayılır; Keynesyen politikalarla yüksek büyüme ve düşük işsizlik görülmüştür.
• Bretton Woods, 1973 petrol şoku, Soğuk Savaş'ın bitişi ve 2008 krizi küresel kırılmalardır; Bosna Savaşı bölgesel olduğundan bunlara dahil değildir.
• Keynes, Versay'ın ağır yaptırımlarını eleştirmiş, devletin harcamayla talep yaratmasını savunmuştur.

Modernleşme ve büyüme kuramları

• Modernist yaklaşım kalkınmayı sanayileşme, sermaye birikimi ve ekonomik büyüme olarak görür.
• Rostow kalkınmayı beş aşamalı doğrusal süreç sayar; belirleyici evre, geri dönüşsüz büyümenin başladığı kalkış aşamasıdır.
• Rosenstein-Rodan'ın Büyük İtiş yaklaşımı, birbiriyle bağlantılı sanayilere devlet koordinasyonuyla aynı anda büyük yatırım yapılmasını önerir.

Eleştirel yaklaşımlar

• Neomarksist yaklaşımlar kalkınmayı merkez-çevre sömürüsü, bağımlılık ve gelir adaletsizliği üzerinden tanımlar.
• Bağımlılık Teorisi Latin Amerika kökenlidir; öncüleri Prebisch, Gunder Frank ve Cardoso'dur.
• Bu kurama göre az gelişmişlik içsel yetersizlikten değil, çevrenin merkeze ucuz kaynak aktarmasından doğar.
• Coğrafi yorumlar küresel genellemelerden kaçınır; her bölgenin kendine özgü koşullarını vurgular.
• 1980 sonrası yazın bireysel davranış, yerel topluluk ve hane halkı gibi mikro-ekonomik ve mikro-sosyolojik unsurlara yönelmiştir.

Piyasa ile devlet ekseni

• Kalkınma tartışması serbest piyasa ekonomisi ile devlet endeksli ekonomi arasındaki iki kutupta şekillenir.
• Washington Uzlaşması, borç krizindeki ülkelere IMF ve Dünya Bankası eliyle önerilen neoliberal paketlerdir.
• Paketin özü sıkı mali disiplin, özelleştirme, piyasaların serbestleştirilmesi ve serbest ticarettir.
• Hukuk sisteminin etkisi iki unsura dayanır: hukuku belirleme ve uygulamayı kontrol.

Gelir dağılımı

• Orta gelir grubunun sayıca çoğunlukta olması adil gelir dağılımının doğrudan göstergesidir.
• Kuznets Eğrisi ters U biçimindedir: büyümenin başında eşitsizlik artar, sanayi olgunlaştıkça azalır.
• Eşitsizliğin azalmasında eğitim düzeyinin yükselmesi ve sosyal devletin kurumsallaşması rol oynar.

Kurumsal kalkınma

• Amaç, kalkınma politikalarında devlet, yerel yönetim, özel sektör, üniversite ve sivil toplum gibi her türlü kurumun etkin rol almasıdır.
• Teknolojik altyapı, nitelikli personel, verimlilik ve işleyiş hızı kurumsal kalkınmayı olumlu etkiler.
• Kayırmacı bürokratik ilişki ağı kalkınmayı desteklemez, sistemi hantallaştırır.
• Teknoloji şirketlerinin marka değerine kısa sürede ulaşması, teknolojik altyapının çarpan etkisini gösterir.
• Kurumsal verimlilik, fiilen elde edilen çıktının potansiyel çıktıya oranıdır.

İnsani Gelişme Endeksi

Yaşam beklentisi, eğitim ve kişi başı geliri birleştirerek ülkeleri 0 ile 1 arasında değerlendiren BM göstergesidir.

Büyük İtiş

Yoksulluk tuzağından çıkmak için birçok sanayiye aynı anda ve devlet eşgüdümüyle büyük yatırım yapılmasını savunan yaklaşımdır.

Kalkış aşaması

Rostow modelinde ülkenin durgunluğu bırakıp kendi kendini besleyen büyümeye geçtiği evredir.

Bağımlılık Teorisi

Az gelişmişliği merkez ülkelerin çevreyi sömürmesine bağlayan Latin Amerika kökenli kuramdır.

Kuznets Eğrisi

Kalkınmayla gelir eşitsizliği arasındaki ilişkiyi ters U ile gösteren eğridir.

Washington Uzlaşması

IMF ve Dünya Bankası eliyle yaygınlaştırılan neoliberal yapısal uyum politikaları bütünüdür.

Kapitalizmin Altın Çağı

1945-1973 arasında yüksek büyüme ve istikrarın görüldüğü dönemdir.

Kurumsal verimlilik

Gerçekleşen çıktının kuramsal olarak ulaşılabilecek potansiyel çıktıya bölünmesiyle bulunan orandır.

Merkez-çevre

Dünya ekonomisini gelişmiş merkez ve kaynak aktaran çevre ülkeler olarak ayıran bakıştır.

Laissez-faire

Piyasanın ve sermayenin serbestçe işlemesini savunan ilkedir.

• Modernleşme kuramı kalkınmayı büyümeyle açıklar; neomarksist ve bağımlılık yaklaşımları ise sömürü ve eşitsizlik üzerinden açıklar.
• Kuznets Eğrisi ters U biçimlidir: önce eşitsizlik artar, sonra azalır.
• Küresel kırılma sorularında bölgesel olaylar (Bosna Savaşı) doğru seçenek olmaz; Bretton Woods, 1973 petrol şoku, Soğuk Savaş'ın sonu ve 2008 krizi küreseldir.
• Kurumsal kalkınmayı destekleyen etkenler arasında kayırmacı bürokratik ağ sayılmaz.
• İnsani Gelişme Endeksi yalnızca parasal ölçü değildir; sağlık, eğitim ve gelir birlikte hesaplanır.