AUZEF İktisat Sosyolojisi Çıkmış Sorular

İktisat sosyolojisi, ekonomik olguların toplumsal, kültürel ve tarihsel bağlam içinde nasıl biçimlendiğini inceler. Ders, ana akım iktisadın soyut modellerini klasik ve modern sosyologların eleştirileriyle karşılaştırır.

Ana akım iktisat ve ekonomik insan

• Ana akım iktisat, rasyonel ve çıkarını azamileştiren birey varsayımına dayanır; soyut, matematiksel ve tümdengelimci modeller kurar.
• Denge, bireylerin kişisel çıkarını önceleyerek davranmasına bağlanır; toplumsal yarar modelin merkezinde yer almaz.
• Sosyolojik eleştiri modelin toplumsal, kültürel ve tarihsel etkenleri yok saydığını, duyguları dışladığını söyler.
• İktisat sosyolojisi tarihsel, olgulara dayalı ve tümevarımcı bir yol izler.
• Arz-talep yasası kültürel etkenleri doğrudan hesaba katmaz.

Antik ve erken dönem iktisadi düşünce

• Oikonomia, Ksenofon'da ev ve çiftliğin yönetimi sanatıdır; ulusal ekonomiyi değil hane yönetimini anlatır.
• Agora yalnızca ticaret alanı değil; mübadelenin kentin siyasi ve ahlaki değerlerine bağlı yürütüldüğü bir merkezdi.
• Aristoteles faizi paranın doğasına aykırı sayar; krematistik, servet biriktirmeye yönelik doğal olmayan kazanç faaliyetidir.
• Aristoteles'te bölüşümcü adalet konuma ve katkıya orantılıdır; karşılığı misliyle verme düzeltici adalete yakındır.
• Platon ve Aristoteles'e göre el emeği ve ticaret köle ve yabancılara uygun işlerdi.
• Aquinas adil fiyatı bilge kişilerce belirlenen yaygın değer olarak görür; Medine Pazarı ayrıcalığa izin vermeyen eşitlikçi bir yapıdaydı.

Klasik iktisat ve çıkar fikri

• Rönesans düşüncesi yıkıcı tutkuları dengelemek için çıkara başvurdu.
• Mandeville'e göre bireysel ahlaksızlıklar ticareti canlı tutarak refah üretir.
• Smith zenginliği altın stokuyla değil, üretken yatırıma dönüşmüş sermayeyle ölçer; görünmez elde çıkar peşindeki bireyler kendiliğinden ortak yarar yaratır.
• Smith'te sempati mekanizması, bireyin başkalarının bakışını hesaba katmasıdır.
• Smith ve Ricardo uzun dönem değeri emekle açıklar; kısa dönem fiyat sapmaları arz-talebe bağlanır.
• Marjinal fayda yaklaşımı değeri arz-talep dengesi ve ek faydayla açıklar; neoklasik iktisat matematiksel kesinliği bilimsellik ölçütü sayar.

Marx ve Veblen

• Marx'a göre kapitalizm bir meta üretim sistemidir; M-P-M ihtiyacı karşılamayı, P-M-P' sermaye birikimini amaçlar.
• Artı-değer, işçinin yarattığı değerin ücreti aşan ve kapitalistçe el konulan kısmıdır.
• Meta fetişizminde değer, ürünün kendi doğasından geliyormuş gibi algılanır ve emek görünmez olur.
• Veblen neoklasikleri kurumların ve toplumsal değişimin rolünü yok saymakla eleştirir.
• Veblen'e göre değişimin itici gücü bilim ve teknolojidir; aylak sınıf parasal kazanca, faal sınıf üretime yönelir.
• Gösterişçi tüketim, statüyü sergilemek için yapılan tüketimdir.

Durkheim, Halbwachs, Weber ve Sombart

• Durkheim ekonomik olguyu diğer toplumsal olgular gibi toplumsal kurallara tabi görür ve sözleşmenin öncesinde ortak norm ve güvenin bulunması gerektiğini savunur.
• Organik dayanışma, iş bölümüyle farklılaşan bireylerin karşılıklı bağımlılığından doğar; kolektif temsil grubun ortak algı biçimidir.
• Halbwachs işçi bütçelerinden sınıfsal ortak temsilleri saptamaya çalıştı.
• Weber'e göre Kalvinist dünyevi çilecilik, çalışkanlık ve tasarruf kapitalist ruhla seçmeci yakınlık kurmuştur.
• Weber piyasayı rekabet oyunlarını ve ortak uzlaşıya dayanan bir topluluğu kapsayan yapı olarak görür.
• Sombart sistemi ekonomik ruh, örgütlenme ve teknik boyutlarıyla ele alır; yaklaşımı tarihsel-ampiriktir.

Polanyi, Granovetter, Simmel ve Mauss

• Polanyi'ye göre ekonomi toplumsal ilişki, norm ve kurumlara gömülüdür; bütünleşme biçimleri karşılıklılık, yeniden bölüşüm ve piyasa mübadelesidir.
• Çift yönlü hareket, piyasanın yayılması ve toplumun kendini koruyarak bunu sınırlamasıdır.
• Granovetter'e göre iş bulmada uzak tanıdıklardan oluşan zayıf bağlar yeni ağlara köprü kurar.
• Simmel'e göre değer, nesnelere duyulan arzudan doğar; para özgürleştirir ama anlam kaybı yaratır.
• Mauss armağan mübadelesinde vermek, almak ve karşılık vermek yükümlülüğünü gösterip çıkarcı ekonomik insan varsayımını çürütmeye çalışmıştır.
• Potlaç, cömertlik ve itibar yarışına dayanan törendir; takı töreni de karşılıklılık içerir.

Bourdieu ve çağdaş kapitalizm

• Bourdieu piyasa yerine, güç mücadelelerini öne çıkaran ekonomik alan kavramını kullanır; davranış alan, sermaye ve habitusla açıklanır.
• Cezayirli köylülerin kapitalist araçlara direnci geleneksel zamansallık anlayışından kaynaklanır.
• Banka ve Mudileri çalışmasında Fransa'da egemen ethos tasarruf ahlakıdır.
• Boltanski ve Chiapello'ya göre kapitalizmin ruhu sistemi meşrulaştıran ideolojidir; boyutları heyecan, güvenlik ve adalettir.
• İktisat eğitimi bilişsel yerleşikliğe örnektir.

Türkiye ve Almanya örnekleri

• Almanya'da feodalizmden kapitalizme geçişi devlet yönlendirdi; tarihselci okul bu farklı seyirden doğdu.
• Prens Sabahattin Osmanlı gerilemesini merkeziyetçi yapının girişimciliği bastırmasına bağlar.
• Ziya Gökalp'in yaklaşımı millî iktisattır.
• Buğra'ya göre girişimci sınıf devlete bağımlı gelişmiştir; bürokrasi girişimciye bağımlı hale gelmez.

Homo Economicus

Rasyonel ve hesapçı biçimde kişisel çıkarını azamileştirdiği varsayılan ekonomik insan modelidir.

Gömülülük

Ekonomik eylemin toplumsal ilişki, norm ve kurumlardan bağımsız işleyemeyeceğini anlatan kavramdır.

Yöntemsel bireycilik

Kolektif olguları bireylerin eylem ve etkileşimlerinden hareketle açıklayan yaklaşımdır.

Seçmeci yakınlık

Bazı dinî etik anlayışlarının kapitalist ruhla işlevsel uyum kurmasıdır.

Artı-değer

İşçinin ürettiği değer ile aldığı ücret arasındaki fark olup kârın kaynağıdır.

Meta fetişizmi

Değerin ürünün kendi özelliğiymiş gibi görülmesi, arkadaki toplumsal emeğin gizlenmesidir.

Gösterişçi tüketim

Veblen'de servet ve statüyü sergilemek amacıyla yapılan tüketimdir.

Zayıf bağların gücü

Uzak tanıdıkların bireyi yeni bilgi ve fırsatlara ulaştırmasıdır.

Armağan ekonomisi

Maddi kazanç değil, karşılıklılık, itibar ve toplumsal bağ ilkesiyle işleyen mübadeledir.

Habitus

Bourdieu'de erken yaşta içselleştirilen zevk ve eğilimler bütünüdür.

Kolektif temsil

Durkheim'da bir grubun paylaştığı ortak düşünce ve algı biçimidir.

Çift yönlü hareket

Polanyi'de piyasanın yayılma eğilimi ile toplumun kendini koruma tepkisinin birlikteliğidir.

• Mekanik dayanışma benzerliğe, organik dayanışma iş bölümüne dayanır; karıştırılmamalı.
• Dişe diş ilkesi düzeltici adalete, bölüşümcü adalet orantılı paylaşıma aittir.
• Smith'te emek-değer ve görünmez el, Marx'ta artı-değer; iki düşünür değerin kaynağını emekte birleştirir.
• Varisler ekonomi eseri değil, eğitim ve kültürel sermaye çalışmasıdır; Bourdieu eserlerini ayırt et.
• Soruda 'yer almaz' veya 'sayılamaz' deniyorsa neoklasik ve sosyolojik görüşlerin yer değiştirdiği şık aranmalı.