AUZEF İnsan Hakları Hukuku Çıkmış Sorular

Ders, insan haklarının tarihsel kökenlerini, kuşaklara ve statülere göre ayrımını, ulusal ve uluslararası belgeleri ile Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi çerçevesindeki koruma mekanizmalarını ele alır.

Antik ve düşünsel kökenler

• Eski Yunan'da en parlak dönemin düzeni polis (site) idi.
• Stoacılık, tek dünya devleti (kosmopolis) ve dünya vatandaşlığı görüşünü savunmuştur.
• Roma'da Çiçero, insanların bazı doğal haklara sahip olduğunu ileri sürmüştür.
• Kant, insan onurunu güçlü bir ahlaki ilkeye dönüştüren düşünürdür.

Devlet ve egemenlik anlayışı

• Feodalitenin yükselişi, devletin mutlak gücünü ve birliğini zayıflatıp parçalamıştır.
• Jean Bodin, egemenliğin devlette en yüksek güç olduğunu, bölünemeyeceğini ve paylaşılamayacağını savunmuştur.
• Birinci kuşak hakların doğuşunda burjuvazi rol oynamıştır.

Tarihsel belgeler

• Habeas Corpus, tutuklanan kişinin hâkim önüne çıkarılması hakkını ilk düzenleyen belgedir.
• Bill of Rights, parlamento içi konuşmalara dokunulmazlık tanıyarak seçimlerin özgürlüğünü ilk kez güvenceye bağlamıştır.
• Virginia Haklar Bildirisi, eşit özgürlük ve vazgeçilmez haklar ilkelerine dayanır.
• Fransız Bildirisi'nde kamu görevlerine eşit erişim eşitliğin, yasaklanmayanın engellenememesi özgürlüğün sonucudur.
• Islahat Fermanı, yasa önünde tam eşitliği getirmesiyle Türk insan hakları tarihinde önemlidir.

Hakların niteliği ve sınıflandırması

• Konut dokunulmazlığı negatif statü haklarındandır.
• Temel nitelikler arasında, kamu gücü kullanmayan kişilere karşı da ileri sürülebilmek sayılamaz.
• Birinci kuşak haklar burjuvazinin mücadelesiyle doğmuştur.

Birleşmiş Milletler sistemi

• BM, II. Dünya Savaşı'nın bitmesinin ardından kurulmuştur.
• İnsan Hakları Mahkemesi BM organı değildir; Avrupa sistemine aittir.
• Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nde kalkınma hakkı ve vizesiz seyahat özgürlüğü yer almaz.
• Çocuk Hakları Sözleşmesi 1989'da kabul edilmiş, 1990'da yürürlüğe girmiştir.
• Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi'nin Seçmeli Protokolü 2000'de yürürlüğe girmiştir.

Avrupa Konseyi ve AİHS

• Avrupa Konseyi'ni 10 devlet kurmuştur; yapısında Adalet Divanı bulunmaz.
• AİHS'ye taraf devlet sayısı 1990'dan sonra hızla artmıştır.
• Açıkça kabul edilemez başvuruların ayıklanması yöntemi filtraj sistemidir.
• 14 Nolu Ek Protokol 2010'da yürürlüğe girmiş, 11 Nolu Protokolle yenilenen denetimi değiştirmiştir.

Avrupa'daki diğer denetim organları

• İnsan Hakları Komiserliği 1999'da Bakanlar Komitesi tarafından kurulmuştur; ilk komiser Alvaro Gil Robles'tir.
• Komiseri Parlamenter Meclis altı yıllığına seçer.
• İşkencenin Önlenmesi Sözleşmesi 1987'de kabul edilmiş, 1989'da yürürlüğe girmiştir; amacı AİHS'yi önleyici sistemle tamamlamaktır.
• Irkçılık ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu, Viyana zirvesinin ardından oluşturulmuştur.

Polis (site)

Eski Yunan'ın en parlak döneminde görülen toplumsal ve siyasal düzen biçimidir.

Kosmopolis

Stoacıların savunduğu tek dünya devleti ve dünya vatandaşlığı fikridir.

Doğal haklar

İnsanın doğuştan sahip olduğu haklardır; Roma'da Çiçero ile ilişkilendirilir.

Egemenlik

Bodin'e göre devlette en yüksek, bölünmez ve paylaşılmaz güçtür.

Habeas Corpus

Tutuklunun hâkim önüne çıkarılmasını güvenceye alan ilk belgedir.

Bill of Rights

Parlamento içi tartışma dokunulmazlığını getiren ve seçim özgürlüğünü güvenceleyen belgedir.

Negatif statü hakları

Devletin müdahale etmemesini gerektiren haklardır; konut dokunulmazlığı örnektir.

Filtraj sistemi

AİHM'de açıkça kabul edilemez başvuruların ayıklanma yöntemidir.

İnsan Hakları Komiserliği

Avrupa Konseyi'nde 1999'da kurulan, Parlamenter Meclis'in seçtiği komiserle çalışan organdır.

14 Nolu Ek Protokol

AİHS denetim sisteminde değişiklik yapan, 2010'da yürürlüğe giren protokoldür.

• Kabul ve yürürlük yıllarını karıştırma: İşkence Sözleşmesi 1987/1989, Çocuk Hakları 1989/1990, 14 Nolu Protokol 2004/2010.
• Habeas Corpus (hâkim önüne çıkarılma) ile Bill of Rights (parlamento dokunulmazlığı) karıştırılmamalı.
• İnsan Hakları Mahkemesi ve Adalet Divanı sorularında BM ile Avrupa Konseyi ayrımına dikkat edilmeli.
• Fransız Bildirisi maddelerinde eşitlik ile özgürlük sonuçları ayrı değerlendirilmeli.