AUZEF İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri Çıkmış Sorular

Ders, iş sağlığı ve güvenliğinin tarihsel gelişimini, iş kazası ve meslek hastalığı kavramlarını, kazaların maliyetlerini, risk kavramlarını ve ISO 45001 ile ISO 14001 gibi yönetim sistemlerinin yapısını ele alır.

Tarihsel gelişim ve nedenler

• Sanayi devrimi, İSG'nin önem kazanmasını sağlayan en etkili gelişmedir.
• Dönemin kazalarındaki asıl neden koruyucu yasal düzenlemelerin bulunmamasıdır; sendikalar ya yoktu ya da zayıftı.
• Doğrudan nedenler: işveren ilgisizliği, eğitimsiz işçi, uzun çalışma süreleri.
• Ramazzini'nin meslek hastalıkları kitabı, bilimsel ilkelere dayanan ilk eser sayılır.
• Osmanlı'da ilk düzenleme Dilaverpaşa Nizamnamesi; Cumhuriyet'te ilk hükümler 1926 Borçlar Kanunu'ndadır.

Küresel durum ve eğilimler

• Ucuz emek nedeniyle emek yoğun üretim, kazaların arttığı gelişmekte olan ülkelere kayıyor.
• ILO'ya göre çalışanların yaklaşık %80'i temel iş sağlığı hizmetlerine erişemiyor.
• DSÖ'ye göre mesleki kaza ve hastalık maliyeti dünya gayri safi hasılasının yaklaşık %5'idir.
• Hizmet sektörü büyüdükçe kas-iskelet sistemi hastalıkları artar.
• Türkiye'de ölümlü kazalar en çok inşaat, kömür madenciliği ve taşımacılıkta görülür.

İş kazası maliyetleri ve önleme

• Doğrudan maliyet: sağlık giderleri, tazminatlar.
• Dolaylı maliyet: verim kaybı, moral bozukluğu, işin durması.
• Sosyal maliyet: maluliyet; ekonomik zarar: işgünü kaybı.
• Asıl hedef kaza ve meslek hastalıklarını azaltmaktır.
• Tedavi masrafı ve tazminat zarardan sonra gerçekleştiği için önleyici faaliyet sayılmaz.
• Yüksek standartlar işletmeye itibar, reklam ve rekabet avantajı sağlar.

İş kazası ve meslek hastalığı

• İş kazasının kesin unsuru, sigortalıda bedensel veya ruhsal zarar (yaralanma) oluşmasıdır.
• Toplu taşıtla işe gelişteki yolculuk işverenin sorumluluğu dışındadır.
• Meslek hastalığı zamanla gelişir; kulak zarının ani yırtılması bu tanıma uymaz.
• Yaşlılık meslek hastalığının unsuru değildir.

Tehlike, risk ve risk yönetimi

• Tehlike: zarar verme potansiyeli taşıyan unsurdur.
• Risk: gerçekleşme ihtimali ile olası zararın şiddetinin birleşimidir.
• Olay: yaralanma, sağlık bozulması veya ölüme yol açan ya da açabilecek durumdur.
• Kaza zararla sonuçlanır; zarar olmadan atlatılan olay ramak kaladır.
• Risk değerlendirmesi riskin büyüklüğünü kestirip kabul edilebilirliğine karar verir; teknolojik değişiklikte yenilenir.
• Zararın giderilmesi, risk değerlendirme adımlarından değildir.

ISO 45001 ve öncülleri

• Öncüller: 1996 BS 8800 (BSI), sonra OHSAS 18001 (Türkiye'de 2001, TSE); ISO 45001 Şubat 2018'de yayımlandı.
• ISO 45001 risk değerlendirmesi esasına dayanır; onu ayıran özellik mevzuata uyum gerekliliğidir.
• Planlama aşamasında tehlikeler saptanır, risk değerlendirmesi yapılır, hedefler ve yasal şartlar belirlenir.
• Uygulama ve işletme aşamasında risk değerlendirmesi yapılmaz.
• Kontrol ve düzeltici faaliyetlerde sistemin güçlü ve zayıf yönleri ile hedeflere ulaşma düzeyi incelenir.
• Sendika paydaşı ISO 45001'de yer alır, ISO 14001'de yer almaz.
• Devlet denetiminde kayıtlara kolay ulaşım hukuki faydadır.

ISO 14001 çevre yönetimi

• İlk çevre standardı BS 7750 (BSI, 1992); ISO 14001 1996'da yayımlandı, TSE 1997'de benimsedi.
• Her sektör ve ölçekteki kuruluşa uygulanır; özellikleri önleyicilik, gelişimcilik ve sistem bazlılıktır.
• Güvence altına almadığı konu ürün kalitesidir.
• Uygulama ve işlemler: eğitim, dokümantasyon, acil durum hazırlığı; planlama ayrı, önceki basamaktır.
• En güçlü motivasyon pazarlama avantajıdır; müşteri baskısı ve mevzuat gibi dışsal etkenler de vardır.
• İçsel etkenler: proses verimi, daha iyi kaynak kullanımı, su ve atıksu maliyetlerinin düşmesi.

Tehlike

İşyerinde bulunan veya dışarıdan gelen, çalışana ya da işyerine zarar verme potansiyeli taşıyan unsur.

Risk

Tehlikeli olayın gerçekleşme ihtimali ile yol açacağı zararın şiddetinin birleşimi.

Risk yönetimi

Risklerin değerlendirilip kontrol altına alınması için politika, deneyim ve kaynakların sistemli kullanımı.

Risk değerlendirmesi

Riskin boyutunu tahmin edip mevcut kontrolleri de gözeterek kabul edilebilirliğine karar verme süreci.

Olay

Yaralanma, sağlık bozulması veya ölüme yol açan ya da açma ihtimali taşıyan işle bağlantılı durum.

Kaza

Ölüm, hastalık, yaralanma ya da hasarla sonuçlanan istenmeyen olay.

Ramak kala

Zarar doğurmadan atlatılan olay.

Maluliyet

Kazazedenin ve toplumun üstlendiği sosyal maliyet türü.

Proses

Hammaddelerin işlemlerden geçerek son ürün ya da hizmete dönüştüğü süreç.

İSG yönetim sistemi

Kuruluşun İSG politikasını uygulamak ve iyileştirmek için kurduğu yapı, sorumluluk, süreç ve kaynaklar bütünü.

• Doğrudan maliyetler (sağlık gideri, tazminat) ile dolaylı maliyetler (verim kaybı, moral) karıştırılmamalı.
• Tehlike potansiyeli anlatır; risk olasılık ile şiddetin birleşimidir.
• Tedavi ve tazminat gibi zarardan sonraki işlemler önleyici faaliyet değildir.
• ISO 45001'de risk değerlendirmesi planlama aşamasındadır, uygulama aşamasında değil.
• Kaza zararla sonuçlanan olaydır; ramak kala zarar doğurmayandır.