AUZEF Kamu Maliyesi Çıkmış Sorular

Kamu Maliyesi, devletin ekonomideki rolünü, müdahale gerekçelerini, kamu harcamaları, vergi, bütçe ve borçlanma konularını ele alır. Piyasa başarısızlıkları, iktisadi düşünce akımları ve kamu gelirlerinin türleri dersin ana eksenini oluşturur.

Devletin ekonomiye müdahalesi ve iktisadi düşünce akımları

• Müdahaleyi savunan ilk sistemli yaklaşım merkantilizmdir; klasik iktisat ve görünmez el ise müdahale etmemeyi savunur.
• 1929 Buhranı sonrası Keynes, yetersiz toplam talebi sorun görüp harcamalarla talebin artırılmasını önermiştir; müdahaleci devlete geçiş bu dönemdedir.
• Keynesyen görüşte canlanma aracı maliye politikasıdır; monetaristler ise para politikasına ağırlık verir.
• 1973 petrol krizinden sonra yüksek fiyat artışı ile işsizlik ve durgunluk birlikte görülmüş, bu duruma stagflasyon denmiştir.
• Laffer Eğrisi arz yönlü iktisada aittir: vergi oranı optimumu aşarsa gelirler azalır.
• Klasik maliyeciler denk bütçe, düşük vergi, sınırlı borç ve tarafsız maliyeden yanadır; yaygın işsizlik Keynesyen sorundur.

Piyasa başarısızlıkları ve devlet fonksiyonları

• Başarısızlıklar: kamusal mallar, dışsallıklar, doğal tekeller, asimetrik bilgi ve eksik piyasalar. Sübvansiyon bir müdahale aracıdır, gerekçe değildir.
• Eksik piyasaların doğrudan sonucu kaynak dağılımının bozulmasıdır.
• Musgrave'e göre devletin üç fonksiyonu tahsis, bölüşüm ve istikrardır.
• İstikrar fonksiyonunda tam istihdam ve fiyat istikrarının birlikte sağlanması ekonomik dengedir.
• Erdemli mallar bilgi veya gelir yetersizliği yüzünden az talep edilir; eğitim, aşı ve sağlık örnektir.

Kamusal mallar ve dışsallıklar

• Tam kamusal mal tüketimde rakip olmayan ve dışlanamayan maldır; ulusal savunma ve adalet örnektir.
• Bankacılık hizmeti gibi yalnızca bedel ödeyenin yararlandığı hizmetler özel maldır.
• Küresel kamusal mallar çevre, iklim, bilgi, sağlık ve terörle mücadele gibi sınırları aşan konulardır; trafik kazası ve mali derinlik bunlara girmez.
• Zararın bedelinin ödenmediği durum negatif dışsallıktır; bedelsiz fayda sağlanması pozitif dışsallıktır.
• Coase teoremine göre mülkiyet hakları belli ve işlem maliyeti sıfırsa taraflar pazarlıkla etkin sonuca ulaşır.
• Ahlaki tehlike, sözleşme sonrası maliyeti başkası üstlendiği için gereksiz tetkik veya ilaç kullanımı gibi davranışlardır.

Kamu harcamaları

• Wagner'e göre sanayileşen toplumlarda hizmet talebi ve refah beklentisi arttıkça harcamalar gelirden hızlı büyür.
• Peacock-Wiseman sıçrama tezi, büyük krizlerde harcamaların kalıcı yükselmesini anlatır; İngiltere deneyimine dayanır.
• Gerçek artış nedenlerinden biri teknolojik gelişmelerdir; fiyat artışı ve bütçe tekniği değişimi görünüşte artıştır.
• Reel harcamalar mal ve üretim faktörü alımıdır; transferler (burs, emekli maaşı, faiz, sübvansiyon) karşılıksızdır ve milli geliri doğrudan etkilemez.
• Organik sınıflandırma harcamayı yapan kuruma, fonksiyonel sınıflandırma ise hizmetin amacına bakar.
• Yıllar arası kıyasta nominal tutarlar enflasyon etkisi taşıdığından reel tutarlar kullanılır.

Vergi kavramı, türleri ve ilkeleri

• Vergi karşılıksız, zorunlu ve egemenlik yetkisiyle alınan nakdi ödemedir; istifade teorisiyle çelişir.
• Mali amaç kamu harcamalarını finanse etmektir; büyüme, istikrar ve gelir dağılımı mali olmayan amaçlardır.
• Anayasa'ya göre vergilemede mali güç (ödeme gücü) esastır; gelir vergisi buna örnektir.
• Subjektif vergiler kişisel ve ailevi durumu gözetir; dolaylı vergiler (KDV, ÖTV) fiyata yansıtılarak aktarılabilir.
• Matrah arttıkça oran da yükseliyorsa artan oranlı tarifedir.
• Ayırma ilkesinde emek geliri sermaye gelirinden daha az vergilenir; vergi yükü, vergi gelirlerinin GSYİH'ye oranıdır.

Vergi etkileri ve diğer kamu gelirleri

• Gelir etkisi vergiyle alım gücünün ve toplam talebin düşmesidir.
• Vergi kaçakçılığı yasaya aykırıdır; vergiden kaçınma kanun boşluklarından yararlanmaktır.
• Mali anestezi vergi yükünün fark edilmemesini sağlar; baskıdan kurtulma çabası sayılmaz.
• Harç belirli hizmetin karşılığıdır; resim izin karşılığı ödenen bedeldir; şerefiye kamu yatırımıyla değerlenen taşınmazlardan alınır.
• Parafiskal gelirler sosyal güvenlik kurumları ile meslek kuruluşlarının zorunlu toplamalarıdır.
• Kurumlar vergisi merkezi yönetime aittir; belediyelerin öz gelirleri emlak, ilan-reklam, eğlence ve çevre temizlik vergileridir.

Bütçe ve kamu borçları

• Bütçe ilkeleri: hesap verebilirlik, denklik, yıllık olma, mali saydamlık ve birlik; dışa bağımlılık ilke değildir.
• Birlik ilkesi tüm gelir ve giderlerin tek belgede toplanmasını ister.
• Klasik bütçe örgüt birimlerine ve girdilere odaklanır; performans bütçesi çıktı ve verimliliğe bakar.
• Faiz hariç harcamalar ile gelirler arasındaki fark birincil dengedir.
• Röfinansman kredisi vadesi gelen eski borcu kapatmak için alınır.
• Borç ödeme, moratoryum ve reddiyle azalır; enflasyon reel borcu düşürür, deflasyon artırır. Türkiye 1958'de moratoryum ilan etmiştir.

Merkantilizm

Altın-gümüş birikimini zenginlik sayan, devletin ticareti yönlendirmesini savunan ilk müdahaleci yaklaşım.

Stagflasyon

Yüksek fiyat artışı ile işsizliğin ve durgunluğun birlikte görülmesi.

Erdemli mal

Yararlı olduğu hâlde bilgi veya gelir yetersizliğiyle gerekenden az tüketilen mal.

Ahlaki tehlike

Riski başkası üstlendiğinde, sözleşmeden sonra daha özensiz veya israfçı davranma.

Negatif dışsallık

Faaliyetin üçüncü kişilere bedeli ödenmeyen zarar vermesi.

Transfer harcaması

Karşılığında mal veya hizmet alınmayan, satın alma gücünü aktaran harcama.

Birincil denge

Faiz dışı harcamalar ile bütçe gelirleri arasındaki fark.

Parafiskal gelir

Sosyal güvenlik ve meslek kuruluşlarının topladığı, genel bütçe dışındaki zorunlu ödemeler.

Röfinansman

Eski borçları ödemek için alınan yeni kredi.

Moratoryum

Borç ödemelerine geçici olarak ara verilmesi.

Mali anestezi

Vergi yükünün halk tarafından hissedilmemesini sağlayan politika.

• Organik sınıflandırma kuruma, fonksiyonel sınıflandırma hizmetin amacına bakar; karıştırılmamalı.
• Ahlaki tehlike sözleşme sonrası davranıştır; ters seçiş sözleşme öncesi bilgi asimetrisidir.
• Sübvansiyon, faiz ve burs transferdir; faiz cari harcama sayılmaz.
• Vergi kaçakçılığı yasa dışı, vergiden kaçınma yasaldır.
• Görünmez el müdahale gerekçesi değil, müdahalesizlik savunusudur; Keynes ise müdahaleci yaklaşımdır.