AUZEF Kelama Giriş Çıkmış Sorular

Kelama Giriş dersi; kelam ilminin adlarını, konusunu ve yöntemini, İslam toplumunda ilk siyasi-itikadi ayrışmaları, başlıca mezhepleri (Hâricîler, Mürcie, Cebriyye, Kaderiyye, Mu'tezile, Şia, Selefiyye, Eş'arîlik, Mâtürîdîlik) ve kelam tarihinin dönemlerini ele alır.

Kelamın adları, konusu ve önemi

• Akd kökünden gelen akîde ve çoğulu akâid, kesin inanç esaslarını anlatır; bu yüzden ilme İlmü'l-Akâid denmiştir.
• Usûlü'd-Dîn adı, kelamın dinin aslı sayılan temel meselelerini incelediğini; fıkıh ise füruu (dalları) ilgilendirdiğini gösterir.
• İlmü'n-Nazar ve'l-İstidlâl adı düşünme ve delil getirme yöntemini, el-Fıkhu'l-Ekber adı ise Ebû Hanîfe'nin eserini hatırlatır.
• Kelam adının, selefin konuşmadığı konularda söz söylenmesinden geldiği rivayet edilir.
• Kelamın konusu mesâil (asıl meseleler), mesâil-makâsıd ikilisiyle de ifade edilir; araçlar ise vesâil sayılır.
• Kelam inancı hem akli hem nakli delillerle savunur; yalnız nakle dayanmak hadis/eser ekolünün tutumudur.

İlk ayrılıklar ve siyasi arka plan

• Hz. Peygamber'in vefatından sonra ilk ihtilaf hilafet/imamet konusunda Benû Saide Sakifesi'nde yaşanmıştır.
• Kırtas olayı, ölüm döşeğinde yazı yazdırma isteğinin tartışma yüzünden gerçekleşmemesidir; Şiî gelenekte delil olarak öne çıkar.
• Fedek meselesi Hz. Ebû Bekir döneminde yaşanmış, Şia ile Ehl-i Sünnet arasında ayrışma noktası olmuştur.
• Sıffîn sonrası tahkimde Hz. Ali'yi Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Muaviye'yi Amr b. el-Âs temsil etmiştir.
• Yezid'in veliaht tayini siyasi bir gelişmedir; Kerbela ise dört halife dönemi dışında kalır.
• Müteşabih âyetlerin yoruma açık olması ekollerin doğmasında etkili olmuş; büyük günah işleyenin durumu üç temel ekolün çıkış konusudur.

Hâricîler, Mürcie ve Şia

• Hâricîler hakem kararını kabul etmeyip Hz. Ali'den ayrılmış, büyük günah işleyeni kâfir sayıp ameli imanın parçası kabul etmiştir.
• Hâricîlerin diğer adları Mârika, Harûrî, Muhakkime ve Şurât; sloganları Lâ hükme illâ lillah'tır.
• Mürcie hükmü ahirete erteleyip toplumsal huzuru gözetmiştir; Hâricî tekfirine tepki olarak da doğmuştur.
• Zeydiyye Şia'nın ılımlı koludur, Mürcie'den sayılmaz; imamların masumiyetini kabul etmez.
• Şia imameti imanın rüknü sayar; kelam kitaplarında imamet başlığının yer almasında en etkili mezhep odur.
• Beda, Allah'ın bir hükmü yeni durumla değiştirmesi fikridir; Sünni kelamcılar bunu ezeli ilme aykırı bulup reddetmiştir.

Cebir, kader ve irade

• Cebir fikrini ilk ortaya atan Ca'd b. Dirhem, sistemleştirip Cehmiyye'yi kuran Cehm b. Safvân'dır.
• Ma'bed el-Cühenî Kaderiyye'nin ilk temsilcisidir; Kaderiyye insanın fiilini kendisinin yarattığını savunur ve Mecûsilere benzetilmiştir.
• Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik iki uç arasında kesb (iktisab) teorisiyle orta yol tutar.
• Fiiller bahsinde ihtiyar, kesb, cebr ve tefviz kavramları geçer; tevakkuf bu tartışmada yer almaz.
• Ca'd b. Dirhem Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşünü ilk dile getiren kişidir; Cehm bu fikri geliştirmiştir.

Mu'tezile

• Vâsıl b. Atâ büyük günah tartışmasında Hasan-ı Basrî'nin halkasından ayrılmış; Amr b. Ubeyd onu desteklemiştir.
• Usûl-i hamse: tevhid, adalet, va'd-vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn, emr bi'l-ma'rûf ve nehy ani'l-münker.
• Menzile ilkesi Mu'tezile'yi hem Hâricîlerden hem Ehl-i Sünnet'ten ayıran temel görüştür: günahkâr ne mümin ne kâfirdir.
• Tevhid ilkesi gereği Kur'an'ın mahlûk sayılması Halku'l-Kur'an ve mihne tartışmalarına yol açmıştır.
• Adalet ilkesi şerrin Allah'tan olmadığını savunur; muhalifler bu yüzden Seneviyye ve Mecûsiyye adını yakıştırmıştır.
• Kaderiyye, Vaidiyye, Muattıla muhalif adlarındandır; Ehl-i Adl ve't-Tevhid kendi seçtikleri addır; Cehmiyye ve Cebriyye kullanılmaz.
• Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf Basra ekolündendir ve atomcu anlayışı kelama sokmuştur; Bişr b. Mu'temir Bağdat ekolünün kurucusudur.

Selefiyye, Ehl-i Sünnet öncüleri, Eş'arî ve Mâtürîdî

• Ahmed b. Hanbel mihnede direnmiş, Kur'an'ın yaratılmadığını savunmuştur; Selefilere muhalifler Haşviyye demiştir.
• Gazzâlî İlcâm'da Selef yolunu yedi esasa bağlar: takdis, tasdik, itiraf, sükût, imsak, kef, marifet ehline teslim.
• Ehl-i Re'y aklı ve içtihadı öne alır; Ebû Hanîfe ile Kûfe'de sistemleşmiş, Mâtürîdî kelamının zeminini oluşturmuştur.
• Muhâsibî, İbn Küllâb ve Kalânisî Ehl-i Sünnet kelamının öncüleridir; Ca'd b. Dirhem bu çizgiden sayılmaz.
• Eş'arî Mu'tezile'den ayrılınca el-İbâne'de Ahmed b. Hanbel çizgisine döndüğünü bildirmiş; Makâlâtü'l-İslâmiyyîn fırkaları tasnif eder.
• Mâtürîdî'nin eseri Kitâbü't-Tevhîd'dir; bilgi kaynakları duyular, akıl ve haber-i sâdıktır (mütevatir haber ile peygamber haberi).
• Mâtürîdî görüşlerini Ebü'l-Muîn en-Nesefî sistemleştirmiş; Hakîm es-Semerkandî çağdaşıdır ve eseri es-Sevâdü'l-a'zam'dır.
• Mâtürîdî yöntemi akıl ile vahyi dengeler; taassup bu yöntemde yer almaz.

Kelam tarihinin dönemleri

• İlk dönem ekolleşme dönemidir; mezhepler bu süreçte şekillenmiş, Ehl-i Sünnet kelamının temelleri atılmıştır.
• Mütekaddimûn Bâkıllânî, İbn Fûrek, İsferâyînî ve Bağdâdî gibi Gazzâlî'ye kadar uzanan âlimleri kapsar.
• Gazzâlî mantığı kelama sokarak Müteahhirûn dönemini başlatmış; Mi'yâru'l-İlm ve Mihakku'n-Nazar'ı yazmıştır.
• Teftâzânî Müteahhirûn dönemindendir; Şerhu'l-Akâid ona aittir, Eş'arî çizgidedir; en-Nibrâs Ferhârî'nindir.
• Yeni İlm-i Kelâm 19.-20. yüzyılda Batı bilimiyle karşılaşmayla doğmuştur: Ahmed Han, Harputî, Abduh, Nu'manî, İzmirli İsmail Hakkı.
• Ali Kuşçu 15. yüzyıl klasik dönem âlimidir, Yeni İlm-i Kelâm'a girmez.

Akîde

Kalpten şüphesiz bağlanılan kesin inanç esası; çoğulu akâid.

Usûlü'd-Dîn

Dinin temel inanç meselelerini inceleyen kelamın bir adı; fıkıh ise füruu inceler.

Mesâil

Bir ilmin inceleme alanına giren asıl konular ve meseleler.

İrca

Büyük günah hükmünü ahirete erteleme; Mürcie adının kökü.

Kesb

Fiili Allah'ın yaratması, insanın ise cüzi iradesiyle ona yönelip kazanması.

Cebr

İnsanın iradesiz olduğu, fiillerin zorunlu olarak Allah'tan çıktığı görüşü.

El-Menzile beyne'l-menzileteyn

Büyük günah sahibinin ne mümin ne kâfir, ikisi arasında (fâsık) sayılması.

Halku'l-Kur'an

Kur'an'ın yaratılmış olup olmadığı tartışması; Mu'tezile mahlûk sayıp mihneye yol açmıştır.

Beda

Şia'da Allah'ın bir hükmünü yeni durum çıkınca değiştirmesi fikri.

Haber-i sâdık

Mâtürîdî'de mütevatir haber ile peygamberin getirdiği vahyi kapsayan bilgi yolu.

Sıfatiyye

Allah'ın sıfatlarını kabul eden ekollerin çatı adı; Mu'tezile bunun dışındadır.

• Cehmiyye ile Mu'tezile karıştırılmamalı: Cehm cebirci ve sıfat reddedici ayrı bir mezheptir, Mu'tezile adı olarak kullanılmaz.
• Cebriyye ile Kaderiyye zıt uçlardır; Eş'arî ve Mâtürîdî kesb ile ortada durur.
• Teftâzânî Müteahhirûn dönemindendir ve Eş'arî çizgidedir; Mütekaddimûn listesinde yer almaz.
• Ali Kuşçu ve Kerbela gibi şıklar dönem dışı seçenek olarak sık çıkar; tarih sırasına dikkat edilmeli.
• Eser-müellif sorularında el-Fıkhu'l-Ekber Ebû Hanîfe'ye, Kitâbü't-Tevhîd Mâtürîdî'ye, Şerhu'l-Akâid Teftâzânî'ye aittir.