AUZEF Osmanlı Tarihi Metinleri Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerin Latin harflerine doğru okunmasını, Arapça kökenli masdar, çoğul ve sıfat kalıplarının tanınmasını ve tamlama ile deyimlerin anlamlarının bilinmesini kapsar. Ayrıca yazı türleri ve devlet-vakıf terimleri de sınavda yer alır.

Tamlamaların okunuşu

• İzafet tamlamalarında kelimeler arası bağ ı veya i ile kurulur: Şâh-ı Âcem, Zülf-i yâr, Hâcegân-ı dergâh-ı âlî.
• Ser-miʻmârân-ı cihân ve Rû-yı zemîn ü zemân gibi öbeklerde bağlaç ü veya vü şeklinde okunur.
• Çoğul ekleri okunuşta korunur: Gûyende-gân-ı meclis-i ulemâ, Bendegân-ı hâssa, Zâdegân tâifesi.
• Sıfat tamlamalarında sıfat sonda gelir: Sarây-ı cedîd-i âmire, Dâhiliye Nezâret-i Celîlesi.
• Türkçe ekli yapılar da vardır: Diyâr-ı Rûm beyleri, Bursa’nın dağları, Karabağ’ın işgāli, Türk anası merhametlidir.

Masdar kalıpları (vezinler)

• Tefʻîl vezni: teskîn, tasdîk, telhîs.
• Tefeʻʻül vezni: temessük, tekayyüd, tegallüb, tevakkuf.
• Mufâʻale vezni: muhâfaza, mübâşeret.
• İstifʻâl vezni: istiklâl, istihdâm.
• Masdarın vezni, kelimenin harf yapısı ve ek harflerine bakılarak belirlenir.

Ism-i mef'ûl ve sıfat-ı müşebbehe kalıpları

• İf'âl babının ism-i mef'ûli müfʻal kalıbındadır; mufâʻal kalıbındaki muhâbir bu gruba girmez.
• İstifʻâl masdarlarından bazılarının ism-i mef'ûli müstefâl kalıbıyla gelir.
• Müşterek kelimesi iftiʻâl babındandır, müstefâl kalıbına uymaz.
• Sıfat-ı müşebbehede faʻî kalıbı vardır; garîb ise faʻîl kalıbındadır, bu yüzden dışarıda kalır.

Çoğul ve tekil biçimler

• Memâlik çoğulunun tekili memleket, menâzil çoğulunun tekili menzildir.
• Âsâr çoğulunun tekili eser, anâsır çoğulunun tekili unsurdur.
• Huzzâr çoğulunun tekili hâzır, mesâlih çoğulunun tekili maslahattır.
• Verese çoğulunun tekili vâristir.

Arapça ve Farsça ifadeler ile anlamları

• An-samîmi’l-kalb: içten, yürekten; ilâ-l-ebed: ebediyet kadar.
• Sâl be-sâl: yıldan yıla; ale’s-seher: sabah vaktinde.
• Vazʻ-ı kadem: ayak basma; vüzerâ-i ʻizâm: büyük vezirler.
• Bi-vechin meşrûh: açıklanmış olduğu şekilde.
• Hilâf-ı hükkâm-ı şerîf: hükümdarın emrine ters düşen.

Devlet ve vakıf terimleri

• Mansıb-ı vezâret vezirlik görevidir; mesâlih-i halk halkın işleridir.
• Fenâ-yı devlet devletin yıkılışı anlamına gelir.
• Evkāf mahsûlü vakıfların gelirini anlatır.
• Dârende-i fermân, fermanın kendisine verildiği kimsedir.
• Bâbü’s-saʻâdeti’ş-şerîfe ağası ve Selâtîn-i cennet-mekân hazarâtı saray ve hanedanla ilgili unvanlardır.
• Vakfiye gereği duâ-gûyluk hidmeti vakıf şartına bağlı görevi gösterir.

Yazı, nüsha ve kitap kültürü

• Siyâkat Dîvânî, Nesih ve Rikʻa gibi yazı türleri okuma sorularında geçer.
• Elle yazılmış eserin nüshalarını çıkaran kişiye müstensih denir.
• Kur’ân-ı Kerim’i yirmi sayfalık kısımlar hâlinde okuyana cüzhan denir.
• Telhîs-i Tâcü’t-tevârîh müellifi gibi eser ve yazar adları okuma sorusu olarak çıkar.

Masdar

Arapçada fiilin işi ya da oluşu bildiren adı; vezniyle hangi bab ve kalıptan geldiği bulunur.

Vezin

Kelimenin türetildiği harf ve hareke kalıbıdır.

Ism-i mef'ûl

İşin üzerine yapıldığı varlığı bildiren türemiş addır.

Sıfat-ı müşebbehe

Nitelik bildiren, kalıcı özellik anlatan Arapça sıfat biçimidir.

İzafet

İki ismin ı veya i ile bağlandığı Farsça tamlama yapısıdır.

Müstensih

El yazması eserin nüshalarını çıkaran kişidir.

Cüzhan

Kur’ân-ı Kerim’i yirmi sayfalık cüzlerle okuyan kişidir.

Mansıb-ı vezâret

Vezirlik görevi anlamına gelir.

Evkāf mahsûlü

Vakıfların geliridir.

Dârende-i fermân

Fermanın kendisine verildiği kimsedir.

Tevakkuf

Durmak, duraksamak demektir.

• Tefʻîl (teskîn, tasdîk, telhîs) ile tefeʻʻül (temessük, tekayyüd, tevakkuf) vezinlerini karıştırmamak gerekir.
• Çoğul sorularında hangi kelimenin tekil olduğuna dikkat edilmeli; örneğin memâlik memleketin, menâzil menzilin çoğuludur.
• Okuma sorularında bağ ünlüsü ı/i ve bağlaç ü/vü ayrımına bakılmalıdır.
• Kalıp dışı soruları ‘uymayan hangisi’ diye sorar; muhâbir ve müşterek ile garîb gibi farklı kalıptaki kelimeler istisna olur.