AUZEF Risk Değerlendirmesi ve Metodolojisi Çıkmış Sorular

Ders; iş kazası, meslek hastalığı ve afet kaynaklı risklerin tanımlanmasını, değerlendirme yöntemlerini (kontrol listesi, FMEA, hata ağacı vb.), risk cevaplama stratejilerini ve iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarını (kurullar, KKD, gürültü, termal konfor) ele alır.

Temel kavramlar ve iş kazası

• Tehlike zarar verme potansiyelidir; risk ise olayın olasılığı ile zararın şiddetinin birleşimidir.
• İş kazası beklenmedik biçimde yaralanma, maddi hasar veya üretim durması doğuran olaydır; işveren üç iş günü içinde bildirir.
• Meslek hastalığı işin niteliğinden veya yapılış koşullarından doğar; bedensel ve ruhsal rahatsızlıkları kapsar.
• Direkt maliyetler tazminat ve tedavi giderleridir; üretim, itibar kaybı ve işgücü kaybı dolaylı maliyettir.
• Kaza sıklık oranı: yıllık yaralanma sayısı, toplam çalışma saatine bölünüp 1.000.000 ile çarpılır.

Kaza istatistikleri ve kuramlar

• Kazalar en çok 1-49 çalışanlı küçük işletmelerde ve mesai başı ile paydosa yakın saatlerde görülür.
• Sıkıştırma, ezme, batma ve kesme sık görülen kaza nedenleridir.
• Madencilik kaza sıklığında, inşaat ise ölümlü kazalarda öne çıkar; Türkiye'de ölümlü kazalar en çok inşaatta yaşanır.
• Domino, insan faktörleri, kaza/olay ve kombinasyon kuramları vardır; hasarlı kaza kuramı yoktur.
• Kombinasyon kuramı, hiçbir kuramın tek başına yetmediğini, iki veya daha çok modelin birleştirilmesi gerektiğini savunur.

Afet türleri ve sınıflandırma

• Afet, yerel imkânların yetmediği, can ve mal kaybı doğuran doğal veya insan kaynaklı olaylardır.
• Gelişme hızına göre ani (deprem, sel, yangın, tsunami) ve yavaş (kuraklık, çölleşme, küresel ısınma, buzul erimesi) afetler ayrılır.
• Teknolojik afetler endüstriyel kazalar ile ulaşım ve taşımacılık kazalarından oluşur; böcek istilası biyolojik afettir.
• Teknolojik afetlerde sorumlu insandır, bu yüzden önlenmeleri daha olanaklıdır; doğal afetler de bunları tetikleyebilir.
• Türkiye'de en sık doğal afet su baskınıdır; depremden sonra en çok ölüm ve yaralanmaya heyelan yol açar.
• Afet büyüklüğü tehlike ile savunmasızlığa bağlıdır; Seveso Yönergesi 1976 İtalya kazasından sonra çıkmıştır.

Afet yönetimi evreleri

• Evreler: zararı azaltma, hazırlıklı olma, müdahale ve iyileştirme; raporlama ana evre değildir.
• Hazırlıklı olma afetten önce atama, eğitim, ekipman bakımı ve erken uyarı çalışmalarını kapsar.
• Müdahale afetin hemen ardından arama kurtarma, barınma, sağlık ve koordinasyonu içerir.
• İyileştirme uzun vadeli yeniden yapılanma ve yaşamsal ihtiyaçların normale dönmesidir.
• Arama kurtarma depremin sonucunu doğrudan belirleyen etmen değildir; kayıpları azaltan müdahaledir.

Risk yönetimi ve cevaplama stratejileri

• Riskten kaçınma riski tümüyle ortadan kaldırır; risk transferi sigorta gibi yollarla etkiyi devreder.
• Kabullenmede olasılık ve etki düşük olduğundan ek önlem alınmaz.
• Başarı unsurları: üst yönetim bağlılığı, açık iletişim, risk sahipliği ve kesintisiz süreç.
• Kontrol adımında öncelikli riskler için eylem planlaması yapılır.
• Dokümantasyon işyeri bilgilerini, tehlike kaynaklarını, riskleri ve yöntemi içerir; ödüller kaydedilmez.
• Değerlendirme tehlike sınıfına göre 2, 4 ve 6 yılda veya güvenliği etkileyen değişikliklerde yenilenir.

Risk değerlendirme yöntemleri

• Nitel yöntemler: kontrol listesi, ön tehlike analizi, olursa ne olur, HAZOP; nicel yöntemler sayısal hesap yapar.
• FMEA türleri sistem, tasarım, proses ve servistir; RÖS şiddet, olasılık ve saptanabilirlik çarpımıdır, 100 üstünde önlem gerekir.
• Hata ağacı sırası: sistem analizi, ağacın oluşturulması, değerlendirme; VE ve VEYA kapıları kullanılır, transfer sembolü ağacı böler.
• Olay ağacında aktarma sembolü üçgendir.
• L tipi matriste risk olasılık ile şiddetin çarpımıdır, çoğunlukla 5x5; on yıllık veri şartı yoktur.
• Ishikawa diyagramı neden-sonuç analizinin aracıdır; ön tehlike analizi geçmiş kazalardan ve hata analizlerinden beslenir.

İSG kurulu, KKD ve çalışma ortamı

• Sanayiden sayılan, en az 50 işçili ve altı aydan uzun işlerde iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurulur.
• Kurul üyelerinin eğitimini sağlamak işverenin yükümlülüğüdür; uzman değerlendirmesi ve puantaj kurulun işi değildir.
• KKD temini ve doğru kullanımın denetimi işverene aittir, ücret çalışandan alınmaz; sporcu dizliği KKD değildir.
• Gürültüde 80 dB(A) değerinde KKD bulundurulur; ölçüm sonometre veya dozimetreyle yapılır, barometreyle değil.
• Termal konfor sıcaklık, nem, hava akımı ve radyan sıcaklıkla belirlenir; ısı kramplarının nedeni terleme ve tuz kaybıdır.
• El siperleri kaynak gözetiminde başa sabitlenmeden elle tutularak kullanılır.

Tehlike

İnsana, ekipmana veya çevreye zarar verme potansiyeli olan kaynak.

Risk

Zararlı olayın olasılığı ile zararın şiddetinin birleşimi.

Safety (güvenlik)

Tehlikelerden doğan kaza ve patlamalara karşı alınan önlemler.

Security (emniyet)

Hırsızlık, cinayet gibi kasıtlı suçlara karşı hukuki düzeni koruyan tedbirler.

Risk sahipliği

Her riskin, yönetmeye yetkili kişi veya birime atanması.

Riskten kaçınma

Tehlikeli durum veya faaliyetin tamamen ortadan kaldırılması.

Risk transferi

Riskin etkisinin sigorta gibi yollarla başkasına devredilmesi.

RÖS

FMEA'da şiddet, olasılık ve saptanabilirlik puanlarının çarpımı.

Natech

Doğal afetin teknolojik afeti tetiklemesi, örneğin Fukuşima.

Termal konfor

Çalışanın ne üşüdüğü ne terlediği, rahat hissettiği ortam durumu.

Kaza sıklık oranı

Belirli çalışma saatine düşen kaza sayısını gösteren istatistik.

• Güvenlik (safety) ile emniyet (security) karıştırılmamalı; soruda kazaya karşı önlem mi, suça karşı düzen mi sorulduğuna bakılmalı.
• En çok kaza ile en çok ölümlü kaza sektörü farklıdır; soru sırasına göre maden ve inşaat yer değiştirebilir.
• FMEA nicel veya yarı nicel kabul edilir; kontrol listesi, PHA, olursa ne olur ve HAZOP nitel yöntemlerdir.
• Riskten kaçınma (tamamen kaldırma) ile risk transferi (sigorta) ve kabullenme birbirine karıştırılmamalı.
• Öncüllü sorularda küçük işletmelerde kaza fazlalığı ve doğal afetin teknolojik afeti tetikleyebilmesi gibi ifadeler tuzak olabilir.