AUZEF Türk İslam Edebiyatı Çıkmış Sorular

Türk İslam edebiyatı dersi, İslamiyet öncesi Türk kültüründen başlayarak Allah, Hz. Peygamber ve Kur'an çevresinde gelişen dinî türleri, divan edebiyatı nazım şekillerini, söz sanatlarını ve önemli yazar ile eserleri ele alır.

Dönemler ve İslam öncesi Türk kültürü

• Fuat Köprülü edebiyatı üç döneme ayırır: İslamiyet öncesi, İslam medeniyeti etkisi, Avrupa medeniyeti etkisi.
• İslam öncesinde sığır, şölen ve yuğ törenleri yapılır, kopuz eşliğinde ilahi okunur, törenleri şamanlar yönetirdi.
• Sagu, İslam öncesi yas şiiridir; ölenin yiğitliği ve iyilikleri anlatılır, divan edebiyatına ait değildir.
• Rivayete göre ilk şiir, Habil'in Kabil tarafından öldürülmesi üzerine söylenmiş bir yas ürünüdür.

Eser düzeni ve Allah ile ilgili türler

• Manzum eserler tevhid, münacat, na't sırasıyla başlar.
• Düz yazı eserlerin girişinde besmele, hamdele, salvele sırası izlenir.
• Tevhid Allah'ın birliğini, münacat Allah'a yalvarışı ve acizliğin itirafını anlatır; çoğunlukla kasideyle yazılır.
• Vahdetnâme türünün en tanınmış örneği Abdurrahim Karahisarî'ye aittir.
• Esmâ-i Hüsnâ eserlerinde Hallâk, Sübhân, Feyyâz gibi isimler 'Der-İsm-i…' başlıklarıyla işlenir.

Hz. Peygamber ile ilgili türler

• Na't övgü şiiridir; kaside, gazel veya mesnevi biçiminde olabilir. 18. yüzyılda Nazîm Yahya 'naat şairi' diye anılır.
• Mevlid doğumu anlatır; en ünlüsü Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât'ıdır.
• Hilye bedensel özellikleri anlatır; ilk ve en önemli manzum örnek Hâkânî Mehmed Bey'in Hilye-i Hâkânî'sidir.
• Miraciye Miraç olayını işler.
• Siyer hayatın bütününü anlatır: Darîr'in Siretü'n-Nebi'si en eski, Münîrî'nin Siyer-i Nebî'si en hacimli manzum örnektir.
• Yazıcıoğlu Mehmed Muhammediyye'yi yazmıştır; kardeşiyle birlikte Hacı Bayram-ı Veli'ye mürit olmuştur.

Kur'an ve peygamber kıssalarıyla ilgili türler

• Satır arası çeviri, manzum sure çevirisi ve kıssalar Kur'ân-ı Kerim ile ilgili türlerdendir.
• Kur'an'ın en eski Türkçe çeviri biçimi satır arası tercümedir.
• Kısâs-ı Enbiyâ, Hz. Âdem'den Hz. Muhammed'e peygamber hayatlarını bir arada anlatır.
• Ahsenü'l-kasas ifadesi Yusuf Suresi'nde Hz. Yusuf kıssası için geçer.
• İlk dönem Yûsuf u Züleyhâ hikâyeleri öğretici yönüyle nasihatnâmeye yaklaşır.
• Akaid, fıkıh ve ilmihal eserleri kolay ezberlensin diye çoğunlukla manzum yazılmıştır.

Divan edebiyatı nazım şekilleri

• Mesnevide kafiye aa-bb-cc biçimindedir, uzunluk sınırsızdır; klasik dönemde roman ve hikâye işlevi görür.
• Kasidede kafiye aa-ba-ca-da şeklindedir; övgü, din ve ahlak konuları işlenir.
• Gazel aşk konulu ve kısa bir şekildir.
• Tuyuğ Türklere özgü, aaxa kafiyeli dörtlüktür; mesnevi, kaside ve gazel Fars-Arap kaynaklıdır.

Söz sanatları

• Hüsn-i talil olayın gerçek sebebi yerine güzel ve hayalî bir sebep gösterir.
• Tenasüp anlamca ilgili sözcükleri bir araya getirir.
• Tevriye yakın anlamı söyleyip uzak anlamı kastetmektir.
• İktibas ayet veya hadisten parçayı aynen şiire almaktır.
• Telmih bilinen olaya yalnızca gönderme yapar.

Yazarlar ve eserler

• Hoca Ahmed Yesevî'nin şiirlerine hikmet denir; Divan-ı Hikmet'te toplanmıştır.
• Kutadgu Bilig'in üç nüshası Herat, Fergana ve Kahire'dendir; Odgurmış inzivaya çekilmek isteyen karakterdir.
• Nehcü'l-Ferâdîs Harezm Türkçesiyle yazılmış, kırk bölümlük eserdir.
• Mevlânâ ile oğlu Sultan Veled eserlerini Farsça yazmıştır.
• Keçecizâde İzzet Molla Bahâr-ı Efkâr, Hazân-ı Âsâr ve Gülşen-i Aşk'ın sahibidir; Yahya Kemal 'İstanbul Şairi'dir.
• Kâtib Çelebi Keşfü'z-Zünûn'u, İbnülemin Son Asır Türk Şairleri gibi eserleri yazmıştır; Şeyh Galip tezkire yazmamıştır.

Tevhid

Allah'ın birliğini anlatan, divanların başında yer alan tür.

Münacat

Kulun Allah'a yalvarışını ve günahlarını itiraf edişini dile getiren tür.

Na't

Hz. Peygamber'i öven şiir türü.

Hilye

Hz. Peygamber'in dış görünüşünü ve bedensel özelliklerini anlatan tür.

Siyer

Hz. Peygamber'in hayatının bütününü konu alan eser türü.

Kısâs-ı Enbiyâ

Peygamberlerin hayat ve kıssalarını bir arada işleyen eserler.

Tuyuğ

Divan edebiyatına Türklerin kazandırdığı, aaxa kafiyeli dörtlük nazım şekli.

Hüsn-i talil

Bir olaya gerçek sebep yerine güzel ve hayalî bir sebep bulma sanatı.

Tenasüp

Anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin aynı metinde toplanması.

İktibas

Ayet veya hadisten bir bölümün şiire aynen alınması.

Hikmet

Yesevî'nin sade dille söylediği dinî ve tasavvufî öğüt şiirleri.

Tezkire

Şairlerin hayatlarını anlatan biyografi türü eser.

• Kaside kafiyesi aa-ba-ca-da, mesnevi kafiyesi aa-bb-cc'dir; bu ikisi sık karıştırılır.
• Tenasüp anlamca ilgili sözcükleri toplar, telmih olaya gönderme yapar; iktibas ise metni aynen alır.
• Siyer için Darîr en eski, Münîrî en hacimli örnektir; Fuzûlî'nin Hadîkatü's-Süadâ'sı Kerbelâ mersiyesidir.
• Tevhid, münacat, na't, hilye, mevlid ve miraciye konularına göre ayırt edilir; sıralama tevhid-münacat-na't şeklindedir.
• Tuyuğ Türklere özgüdür; mani halk edebiyatı, sagu ise İslam öncesi türdür.