AUZEF Türkiye Ekonomisi Çıkmış Sorular

Ders, Cumhuriyet öncesi mirastan 2000'li yılların IMF destekli programlarına uzanan Türkiye ekonomisinin dönemlerini, izlenen politikaları, planları ve istikrar paketlerini ele alır. Her dönemin dış ticaret, sanayileşme ve maliye yaklaşımı karşılaştırmalı öğrenilmelidir.

Erken Cumhuriyet ve devletçilik (1923-1949)

• Lozan ile kapitülasyonlar kalkmış, gümrük vergileri bir süre 1916 düzeyinde sabit kalmış, ekonomi dışa açık kalmıştır.
• 1926'da ticaret ve sanat erbabının kazancını vergilendiren Kazanç Vergisi çıkarılmış, aşar kaldırılmıştır.
• Özel girişim yetersiz kalınca 1930'larda fabrikalar devlet eliyle kurulmuş; buna devletçilik denir.
• Büyük Bunalım yıllarında fiyat denetimleri kaldırılmamış, devlet müdahalesi artmıştır.
• İkinci Dünya Savaşı'nda savunma harcamaları bütçeyi doldurmuş, sanayileşme atılımı 1940-1949'da büyük ölçüde durmuştur.
• 1940-1949 döneminde Milli Korunma Kanunu çıkarılmış, dış ticaret açığa dönmüş, ihracat için devalüasyona gidilmiştir.

Liberal dönem: 1950-1960

• Demokrat Parti döneminde devletçilikten uzaklaşılmış, serbest girişim ve piyasa ekonomisi öne çıkarılmıştır.
• Marshall yardımları ve Kore Savaşı konjonktürüyle ithalat serbestleşmiş; 1953'ten sonra döviz azalınca kontroller sıkılaşmıştır.
• Dış ticaret sürekli açık vermiş, enflasyon baskısı artmıştır.
• 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu montaj ve otomotiv sanayiinin temelini atmıştır.
• 1950'lerin sonunda özel sektör buzdolabı, radyo, otomobil montajıyla dayanıklı tüketim malları sanayisine yönelmiştir.
• 1958 İktisadi İstikrar Programı fiyat istikrarını hedeflemiş; kamunun sanayi yatırımındaki payı 1950'lerin ikinci yarısında artmıştır.

Planlı dönem ve 1970'ler

• Planlı dönemin ilk yılları olan 1963-1970'te ithal ikameci sanayileşme başarılı olmuş, büyüme yüksek, enflasyon tek haneli kalmıştır.
• Üçüncü planda petrol krizi nedeniyle büyüme hedefi tutturulamamıştır.
• 1970'lerde enflasyon yükselmiş, fiyat istikrarı bozulmuştur.
• Dördüncü plan döneminde 1979'a dek IMF üzerinden yoğun dış kaynak girişi olmamıştır.
• 1978 istikrar programı, dış borç için emisyon artırmayı içermemiştir.

1980 sonrası dışa açılma

• 24 Ocak 1980 Kararları kısa vadede istikrar için zorunlu ithalat dışındaki döviz harcamalarını asgariye indirmeyi amaçlamıştır.
• Ekonomi dışa doğru açılmış, serbest piyasa düzeninin araç ve kurumları kurulmaya çalışılmıştır.
• Kararlar arasında bazı üretim alanlarının kamulaştırılması yoktur.
• 1985'te KDV getirilmiştir; amaç vergi yığılmasını önlemek, ihracatçıya iade sağlamak, geliri artırmaktır; korumacılık amacı yoktur.
• Kamu yatırımları üretken yatırımlardan altyapı yatırımlarına kaymıştır.
• 1984 sonrasında bütçe dışı fonlar sürekli finansman fazlası vermiştir.

1990'lar ve 27 Ocak 1994 Kararları

• Kamu açığının Merkez Bankası kaynaklarıyla kapatılması bolca TL sürmüş, likidite dövize yönelmiştir.
• Merkez Bankası'nın kuru düşük tutma çabası serbest piyasa ile resmi kur arasındaki farkı büyütmüştür.
• 1994 ilk çeyrekte rezerv satışları sonuç vermemiş, rezerv kayıpları artmıştır.
• Bunun üzerine 27 Ocak 1994 Kararları ve Ekonomik Önlemler Uygulama Planı devreye girmiştir.
• Amaç belirsizliği gidermek, kur artışını durdurmak ve fazla likiditeyi denetlemektir.

Yakın İzleme Programı (1998-1999)

• Program kamu açığını azaltmayı ve bütçe disiplinini hedeflemiş, ek kamu ücreti artışı içermemiştir.
• Rusya krizi ve dış şoklar sonrası anlaşma revize edilmiş, Merkez Bankası iç varlık sınırları gevşetilmiştir.
• 1998'in ikinci yarısındaki para programında Rezerv Para, M2Y'ye bağlı tanımlanmıştır.
• 1999'un ikinci yarısında olumlu sonuç, enflasyonda yavaşlamanın sürmesi olmuştur.

2000-2005 IMF programları ve 2001 krizi

• 2000-2002 niyet mektubu enflasyonu düşürmeyi ve bütçe açığını gidermeyi amaçlamış; harcama artırımı hedeflenmemiştir.
• Yapısal reformların gerekçesi ekonomide etkinliği ve şeffaflığı artırmaktır.
• Şubat 2001 krizinde işsizlik %6,5'ten %8,4'e çıkmıştır.
• Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı sabit kur rejimini sürdürmeyi hedeflememiştir.
• 2002-2004 Stand-by'da 2002 hedefi büyüme %3, enflasyon %35 olmuştur.
• 2005-2008 programı vergi tabanını genişletmeyi ve kayıtdışı ekonomiyi küçültmeyi öngörmüştür.

Devletçilik

Özel sermaye yetersizken devletin sanayide öncü ve yönetici olması yaklaşımıdır.

Kapitülasyon

Yabancılara tanınan ayrıcalıklardır; Lozan ile kesin olarak kaldırılmıştır.

İthal ikameci sanayileşme

İthal malların yerine yurtiçinde üretim yapmayı esas alan, 1963-1970'te başarılı olan stratejidir.

Bütçe dışı fonlar

Meclis denetimi ve katı bütçe kurallarından bağımsız, hızlı harcama yapan 1984 sonrası araçlardır.

KDV

1985'te getirilen, vergi yığılmasını önleyen ve ihracatçıya iade sağlayan vergidir.

Stand-by programı

IMF ile yapılan, mali disiplin ve sıkı bütçeye dayanan düzenlemedir.

Niyet mektubu

Hükümetin IMF'ye sunduğu hedef ve taahhütler belgesidir.

Yakın İzleme Programı

1998'de IMF ile imzalanan, bütçe disiplini ve enflasyonu düşürmeyi amaçlayan programdır.

Rezerv Para

1998 para programında M2Y'ye bağlı olarak tanımlanan para büyüklüğüdür.

Kazanç Vergisi

1926'da ticaret ve sanat kazançlarını vergilendirmek için çıkarılan vergidir.

Milli Korunma Kanunu

1940'ta savaş koşullarında devlet müdahalesini genişleten kanundur.

• Soruların çoğu 'yer almaz' kalıbındadır; seçenekte dönemin ruhuna ters bir ifade (harcama artışı, korumacılık, kamulaştırma) genellikle yanlış cevaptır.
• 24 Ocak 1980 (liberalleşme, istikrar) ile 27 Ocak 1994 (likidite ve kur krizi) kararlarını karıştırmamak gerekir.
• Yakın İzleme (1998), 2000-2002 Stand-by ve 2002-2004 Stand-by ile 2005-2008 programlarının yıl ve hedeflerini ayrı tutmak gerekir.
• 1940-1949 sanayileşmenin durduğu, 1950-1960 liberal ve açık veren, 1963-1970 ise yüksek büyüme ve istikrarlı dönemdir.