AUZEF Türkiye Fiziki Coğrafyası Çıkmış Sorular

Türkiye Fiziki Coğrafyası dersi; ülkenin akarsu, göl ve deniz yapısını, iklim ve hava hareketlerini, toprak, bitki ve hayvan varlığını, yeraltı su kaynakları ile tuz yataklarını ele alır. Konuların çoğu coğrafi etkenlerin birbirine bağlanmasına dayanır.

Akarsular ve havzalar

• Yeşilırmak, Filyos ve Maçka Karadeniz'e dökülür; Arpaçay ise Aras üzerinden Hazar havzasına bağlanır.
• Bakırçay, Gediz ve iki Menderes ile Meriç Ege'ye ulaşır; Manavgat ve Seyhan Akdeniz'e dökülür.
• Susurluk sistemi ve kolları Marmara'ya, Dicle ise Fırat'la birleşip Basra Körfezi'ne akar.
• Kızılırmak Bafra, Yeşilırmak Çarşamba deltasını oluşturur.
• Akarsular kış kar birikimi nedeniyle ilkbaharda coşar, yazın azalır; sebep karlı kış ve kurak yazlı iklimdir.

Göller ve oluşum türleri

• Tuz, İznik, Manyas ve Beyşehir gölleri fay çökmeleriyle oluşan tektonik göllerdir.
• Obruk gölleri karstiktir; Çıldır lav set gölü, Tortum heyelan set gölüdür.
• Nemrut Krater, Acı Göl ve Meke Maar volkanik kökenlidir.
• Sirk gölleri buzul aşındırmasıyla oluşur, bu yüzden karstik göllerden ayrı gruptadır.

Denizler ve adalar

• Marmara Denizi'nin tüm kıyıları Türkiye'dedir.
• Heybeli, Kınalı, Burgaz ve Sedef Prens (Kızıl) Adaları'dır; Ekinlik ise Marmara Adaları'ndandır.
• Gökçeada, Bozcaada, Limni ve Semadirek Ege'dedir.
• Çevre denizler Tetis'in kalıntısıdır; Karadeniz Miyosen öncesinde Hazar ve Aral'la tek iç denizdi.
• Cebelitarık Boğazı Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na bağlar.

İklim etkenleri ve hava kütleleri

• İklimi enlem, topoğrafya, denize uzaklık ve karasallık belirler; toprak iklimin ürünüdür.
• Türkiye Akdeniz iklim kuşağındadır; yazın Azor yüksek ve Basra alçak basıncı etkilidir.
• Kışın kuzeyden polar, yazın güneyden tropikal hava kütleleri gelir.
• Siklonlar Orta ve Doğu Akdeniz, Balkanlar ve Karadeniz yoluyla girer; Doğu Anadolu bu yollardan değildir.
• Yağışın yıldan yıla değişmesi genel atmosfer dolaşımındaki değişimlerden kaynaklanır.
• Yağış yükseltiyle artar; rüzgâra dönük yamaçlar bol, arka yamaçlar az yağış alır.

Sıcaklık, nem ve rüzgârlar

• Kış sıcaklık farkları karasallık nedeniyle büyür, yaz farkları azdır.
• Yüksek nem hissedilen sıcaklığı artırır, buharlaşmayı azaltır; buharlaşma en çok Güneydoğu'dadır.
• Kara ve deniz meltemleri kıyıda, dağ ve vadi meltemleri dağlık alanda eser.
• Karayel kışın kuzeybatıdan soğuk getirir; fön Doğu Karadeniz'de havayı ısıtır.
• Güneşlenme şiddeti güneye ve yükseltiye göre artar; Hakkari en yüksektir.

Toprak ve bitki örtüsü

• Siyerozem kurak Konya çanaklarında, kara toprak (çernozyom) Kars platosunda görülür.
• Rendzina ana kayaya bağlı, kolüvyal toprak yamaç eteklerinde birikir.
• Karadeniz kıyısında kayın, kestane gibi geniş yapraklılar, yukarıda ladin ve göknar yetişir.
• Akdeniz'de kızılçam klimaks ağacı, maki ise çalı topluluğudur; geven bozkır bitkisidir.
• Halofit bitkiler en çok tuzlu İç Anadolu'dadır.

Yeraltı suları, tuz ve fauna

• Artezyen geçirimsiz iki tabaka arasındaki sudur; voklüz kaynaklar Toros karstında görülür.
• Jeotermal kaynaklar fay hatları nedeniyle en çok Ege'de toplanır.
• Evaporit havzaları Çankırı, Yozgat, Erzincan ve Kars'tadır; İstanbul ve Bolu'da yoktur.
• Endemik balıklar en çok Göller Yöresi'ndedir; kültür alabalığı endemik değildir.
• Su ürünleri avı en çok Doğu Karadeniz'de yapılır.

Meltem

Kara ile denizin farklı ısınmasından doğan, gündüz denizden geceleyin karadan esen günlük rüzgâr.

Endemik tür

Yalnızca belirli dar bir alanda doğal olarak yaşayan tür.

Maki

Akdeniz ikliminde yaz kuraklığına dayanan, yıl boyu yeşil çalı topluluğu.

Evaporit

Kapalı denizlerin ve sığ göllerin kurumasıyla oluşan tuz, jips ve anhidrit birikimi.

Voklüz kaynak

Karstik boşluklardan gür biçimde yeryüzüne çıkan kaynak.

Artezyen

İki geçirimsiz tabaka arasında basınçlı suyun sondajla yüzeye fışkırması.

Orografik yağış

Nemli havanın yamaçta yükselip soğuyarak bıraktığı yağış.

Akdeniz ardı iklimi

Akdeniz ile İç Anadolu arasında geçiş özelliği gösteren yarı kurak iklim.

Siyerozem

Kurak yerlerde oluşan, humusça fakir, gri renkli toprak.

Karstik göl

Kireçtaşının erimesiyle oluşan çukurluklardaki göl.

• Göl türlerini karıştırma: Çıldır lav set, Tortum heyelan set, sirk buzul kökenlidir.
• Karayel kışın soğuk, fön ise ısıtan rüzgârdır.
• Kızılçam Akdeniz bitkisidir, Karadeniz ağacı sayılmaz.
• Yaz sorularında Akdeniz kıyısında 5°C'nin altı yanlış ifadedir.
• Rüzgâr toprak altı sıcaklığını ve kayaç hava sıcaklığını belirleyen etken değildir.