AUZEF Uygurlar Çıkmış Sorular

Uygurlar dersi, Türk boylarından Uygurların Göktürk egemenliğinden başlayarak kurdukları kaganlıkları, Maniheizm'e geçişlerini, yazıtlarını, komşularıyla ilişkilerini ve devletlerinin yıkılışından 19. yüzyıldaki Kaşgar Devleti'ne kadar uzanan tarihini işler.

Erken dönem ve Göktürk egemenliği

• Erken Uygur oluşumu (487-546) Rouran ve Ak Hun baskısıyla uğraşmış, Çin kaynaklarında Yüksek Arabalılar diye anılmıştır; Manas yöresinde güç merkezi kurmuştur.
• Büyük Hun çağında Yenisey'in yukarısında Kırgızlar, Altaylarda Oğuzlar, Baykal çevresinde Uygurların ataları yaşıyordu.
• Göktürk Devleti kurulunca Orhun ve Selenge çevresindeki Doğu Uygurlarını Mukan Kagan, batıdakileri İstemi Yabgu bağlamıştır.
• 627'de P'u-sa önderliğindeki Uygurlar, yüz bin kişilik Göktürk ordusunu yenerek ün kazanmıştır.
• Türkistan'daki kalabalık Türk boyları için Çin kaynaklarında Tölesler (Tiele) adı kullanılmıştır.

Uygur Kaganlığı'nın kuruluşu

• 740'ta Göktürk Devleti'ni sona erdiren Basmıl, Uygur ve Karluk ittifakı Asinas'ı kagan seçmiş, merkez olarak Beşbalık'ı belirlemiştir.
• Kutluk Bilge Kül Kagan boyları birleştirmeye ve Kırgız tehdidini dengelemeye çalışmış, Çin ile barışçıl ilişki sürdürmüştür.
• Kutluk Bilge Kagan'ın Çin'i yendiği bir sefer yoktur.
• Kırgızlarla çetin savaşlar 8-9. yüzyıl Ötüken Uygur Kaganlığı dönemine aittir.

Moyen-çor ve Bögü Kagan dönemi

• Moyen-çor (Bayan-çor) döneminde kaganlık en parlak çağını yaşamıştır.
• Moyen-çor kuzeyde Kırgızlara, batıda Karluk ve Türgişlere sefer yapmış, iç muhalefeti bastırmıştır; Hindistan seferi yoktur.
• An Lu-shan isyanı ve Tibetli saldırıları üzerine Çin imparatoru yardım istemiş, Uygurlar Lo-yang'ı kurtarmıştır.
• Bögü Kagan 762'deki Lo-yang seferinde Maniheizm ile tanışmış ve onu devlet dini yapmıştır.
• Bu değişimle Çin ilişkileri savaştan ticarete kaymış, Uygur tüccarlar Çin başkentinde serbestçe ticaret yapmıştır.
• Bögü Kagan'ı Tun Baga Tarkan 779'da öldürmüştür; 789 tarihi yanlıştır.
• T'ang hanedanının güçlenmesi, Tun Baga Tarkan'ı Çin'e karşı dengeli bir siyasete yöneltmiştir.

Talas Savaşı ve Tarım Havzası

• 751 Talas Savaşı'nda Çin, Abbasiler ve Karluklar gibi Türk müttefiklerine yenilmiştir.
• Çin'in Orta Asya'daki üstünlüğü bitmiş, Uygurlar Tarım Havzası'na yerleşip oradaki şehir devletlerini egemenliğine almıştır.
• 752'de Tokuz Oğuz, Çikler ve Üç Karluk boylarıyla birlikte Kırgızlar Uygurlara karşı ittifak yapmıştır.

Yıkılış ve dağılma

• 840 civarında Kırgızlar Karabalsagun'u yıkarak Ötüken Uygur Kaganlığı'na son vermiştir.
• Uygurlar üç yöne dağılmıştır: batıda Karluklara katılanlar Karahanlı çekirdeğini oluşturmuş, güneyde Tibet ve Çin'e inenler olmuş, kalanlar Moğollar içinde erimiştir.
• Ağır vergi ve baskı nedeniyle Şato Türkleri Uygurlara isyan etmiş, Tibetlilerle ittifak kurmuştur.
• Kan-chou Uygur kağanlarından Jen-yü Kagan'a Çin İmparatoru Ming Tsung 'Medeniyete Şekil Verdiren Kagan' unvanını vermiştir.

Yazıtlar ve kaynaklar

• Karabalsagun Yazıtı Türkçe, Çince ve Sogdça yazılıdır; III. Orhun Abidesi sayılır ve Mani dinine geçişi anlatır.
• Tez Yazıtı ikinci Uygur Kaganı Bilge Kagan için dikilmiş, 1976'da bulunmuş, yirmi iki satırdır.
• T'ang-shu gibi Çin hanedan tarihleri sözlü değil, resmi arşive dayanan yazılı kaynaklardır.
• Oğuz Kagan Destanı'nın Uygur varyantında Bozkurt, Işık ve Geyik öne çıkar.

Oğuzlar ve 19. yüzyıl

• Oğuz Yabgu Devleti VIII. yüzyıl sonunda değil, X. yüzyılın ikinci yarısında kurulmuştur.
• 19. yüzyılın ikinci yarısında Çin otoritesi zayıflayınca Gulca, Hoten gibi yerlerde bağımsız yönetimler çıkmıştır.
• Atalık Gazi Yakup Bey yerel beyleri birleştirerek bağımsız Kaşgar Devleti'ni kurmuştur.

Maniheizm

Kentli ve tüccar dini olarak bilinen Mani dini; Bögü Kagan tarafından devlet dini yapılmıştır.

Bögü

Eski Türkçede bilge, dâhi anlamına gelir; büyücü, sihirbaz anlamı da taşır.

Tölesler (Tiele)

Çin kaynaklarında Türkistan'daki kalabalık Türk boyları için kullanılan genel ad.

Lo-yang Seferi

An Lu-shan isyanı ve Tibetli saldırıları sırasında Uygurların Çin'e yardım için düzenlediği sefer.

Talas Savaşı

751'de Çin'in Abbasi ve Karluklara yenildiği, Uygurların Tarım Havzası'na yayılmasını kolaylaştıran savaş.

Karabalsagun Yazıtı

Üç dilli, Mani dinine geçişi anlatan, III. Orhun Abidesi sayılan Uygur kitabesi.

Tez Yazıtı

1976'da bulunan, Göktürk harfli, yirmi iki satırlık ikinci Uygur Kaganı yazıtı.

Kırgızlar

Yenisey havzasında yaşayan, açık renk saçlı ve mavi gözlü Türk boyu; Uygurların büyük rakibi ve devletlerini yıkan güç.

Şato Türkleri

Uygur baskısından kurtulmak için Tibetlilerle ittifak yapan boy.

Atalık Gazi Yakup Bey

19. yüzyılda yerel beyleri birleştirip bağımsız Kaşgar Devleti'ni kuran önder.

Oğuz Kagan Destanı

Uygur varyantında Bozkurt, Işık ve Geyik öğelerinin öne çıktığı destan.

• Tarihler karıştırılır: Bögü Kagan'ın ölümü 779, Talas Savaşı 751, Uygur Kaganlığı'nın yıkılışı yaklaşık 840, Göktürk sonu 740.
• Kutluk Bilge Kagan (kuruluş, barışçıl Çin ilişkisi) ile Moyen-çor (en parlak çağ, geniş seferler) birbirine karıştırılmamalı.
• Kırgız savaşları erken Uygur Hanlığı'na değil, 8-9. yüzyıldaki Ötüken Kaganlığı'na aittir.
• Yazıt sorularında ayırt edici özellik: üç dil ve III. Orhun Abidesi Karabalsagun'dur; 1976 buluntusu ve yirmi iki satır Tez Yazıtı'dır.
• Oğuz Yabgu Devleti VIII. yüzyıl değil X. yüzyılda kurulmuştur; 'olmayan sefer' sorularında Hindistan akla gelmelidir.