AUZEF Yaşlılarda Davranış Sorunları Çıkmış Sorular

Ders, ileri yetişkinlik ve yaşlılık döneminde görülen bedensel, ruhsal ve sosyal değişimleri, buna bağlı duygu durum ve kaygı bozukluklarını, uyum sorunlarını, ölüm kaygısına ilişkin kuramları ve başlıca müdahale yaklaşımlarını ele alır.

Yaşlılık dönemi ve yaşlanmayla gelen değişimler

• İleri yetişkinlik 65 yaş ve üzerini kapsar; emeklilik çağı ile yaşlılığın başlangıcını anlatır.
• Fiziksel değişimlere örnek: beyin kütlesinde azalma, boyda kısalma, ciltte kırışıklık. Kafatası ağırlığı tipik bulgu sayılmaz.
• Ruhsal alanda geçmişe özlem, genç kuşaktan uzaklaşma ve değişime uyum güçlüğü görülebilir.
• Algılama ve yorumlama becerisinde artış değil, yavaşlama ya da gerileme beklenir.
• Düşme, idrar kaçırma, bası yarası ve deliryum gibi çok etkenli durumlara geriatrik sendrom denir.

Bellek ve yaşlanma

• Bellek, öğrenilenleri ve becerileri zihinde saklayan, koruyan ve gerektiğinde geri getiren dinamik yapıdır.
• Yaşla birlikte en belirgin gerileme çalışma belleğinde görülür.

Duygu durum bozuklukları ve depresyon

• Duygu durumundaki bozulmayla seyreden kaygı ve depresyon sendromlarına afektif bozukluklar denir.
• Duygu durum çökkün, taşkın, normal ya da uygunsuz olabilir; takıntı bir duygu durum türü değildir.
• Distimik depresyon en az iki yıl süren kronik çökkünlüktür; kalıcı depresif bozukluk adıyla da anılır.
• Mevsimsel (döngüsel) depresyon, güneş ışığının azaldığı dönemlerde ortaya çıkar ve her yıl yinelenir.
• Yaşlı depresyonunda nörobiyolojik kayıplar, önceki hastalıklar ve yetersiz psikososyal koşullar etkilidir; yaşanılan coğrafyanın payı en azdır.

Kaygı bozuklukları ve ruhsal sorunlar

• Agorafobi, kaçmanın ya da yardım almanın zor olabileceği kalabalık ve açık yerlerden aşırı kaygıyla kaçınmaktır.
• Büyük alışveriş mekânlarına girme korkusu agorafobi belirtisidir; kapalı alan korkusu klostrofobi, yükseklik korkusu akrofobidir.
• Şizofrenide ilaçla birlikte aile ortamı önemlidir; aile eğitim almalı, destekleyici olmalı, eleştiren ve dışlayan tavırdan kaçınmalıdır.
• Aile ve çevrenin tedaviye katılması anlayışı Genel Sistemler Kuramı'nı doğurmuştur.

Uyum, emeklilik ve sosyal çevre

• Uyum sorunlarının temelinde çoğunlukla değişen durum hakkında yetersiz bilgi yatar.
• Emeklilikte başarılı uyum: bütçeyi azalan gelire göre düzenlemek, yaşamı katlanılır kılmaya çalışmak, uygun konut ortamı sağlamak.
• Yaşlının sosyal uyumunu meslek, gelir ve çevre etkiler; coğrafya bu grupta sayılmaz.
• Yaşlılar dışlanma, pasif bırakılma ve olumsuz tutumlarla karşılaşabilir; kariyer planlama yaşlılık sorunu değildir.
• Yaşlılarda üzüntü ve kaygıyı en çok yalnızlık doğurur.
• Reichard'ın tiplerinden kendinden nefret eden tip, başarısızlığın sorumluluğunu yalnızca kendinde görür ve kendini suçlar.

Toplumsal değişim, sağlık ve koruma

• Değişim sorunlarını azaltmak için insanları hazırlamak, bilgilendirmek ve sürece katmak önerilir; sorunların kendiliğinden azalacağı varsayımı yanlıştır.
• Halk sağlığı anlayışı koruyucudur; sorun çıktıktan sonra rehabilitasyona yönlendirmek tedavi edici yaklaşımdır.
• Sağlıklı davranış dengeli beslenme, tütünden uzak durma ve destekleyici çevreyi içerir; fiziksel aktiviteyi kısıtlamak katkı sağlamaz.
• Engelli bireylerin iş yaşamı dışında kalmasında sosyal faktörler etkilidir.

Ölüm kaygısı ve kuramlar

• Yaşlıda ölüm kaygısını besleyen düşünceler: artık var olmama, yakınları yitirme, dünyayı kaybetme, kazanımların yok olması.
• Varoluşçu kuram, yokluk ile varoluş arasındaki gerilimde duyulan ölüm kaygısını merkeze alır.
• Bilişsel kuram, ölüme dair olumsuz düşünce, koşullanma ve genellemelerin kaygıyı oluşturduğunu savunur.
• Ölüm belirginleşince yakın ilişkilere ve kültürel gruba sahip çıkan kişide bağımlı benlik kurgusu görülür.

Psikoterapi yaklaşımı

• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) olumsuz zihinsel şemaları değiştirmeyi ve işlevsel davranışlar kazandırmayı hedefler.
• BDT felaketleştirici düşünceleri fark ettirip gerçekçi düşünceyle değiştirir.
• Depresyon, kaygı ve uyum sorunlarında kanıta dayalı olarak etkilidir.

Afektif bozukluklar

Temel belirtisi duygu durumunda bozulma olan kaygı ve depresyon sendromlarının genel adıdır.

Distimik depresyon

En az iki yıl neredeyse sürekli süren, majör depresyondan hafif kronik çökkün duygu durumudur.

Mevsimsel (döngüsel) depresyon

Güneş ışığının azaldığı mevsimlerde başlayıp her yıl aynı dönemde yinelenen depresyondur.

Geriatrik sendromlar

Düşme, idrar kaçırma, bası yarası, deliryum gibi birden çok etkenle oluşan yaşlılık sorunlarıdır.

Çalışma belleği

Yaşla birlikte en belirgin gerilemeyi gösteren bellek türüdür.

Agorafobi

Kaçışın veya yardımın zor olabileceği kalabalık ve açık mekânlardan korkup kaçınmadır.

Genel Sistemler Kuramı

Ruhsal sorunları aile ve sosyal çevreyle etkileşim içinde ele alıp tedaviye çevreyi de katan anlayıştır.

Kendinden nefret eden tip

Reichard'a göre geçmişinden hoşnut olmayan, başarısızlığı yalnız kendinde arayan yaşlı kişilik tipidir.

Bilişsel Davranışçı Terapi

Olumsuz düşünce şemalarını değiştirip uyumlu davranış kazandıran kanıta dayalı psikoterapidir.

Varoluşçu kuram

Ölüm kaygısını yokluk ile varoluş arasındaki gerilimle açıklar.

Bilişsel kuram

Ölüm kaygısını olumsuz düşünce, koşullanma ve genellemelere bağlar.

Bağımlı benlik kurgusu

Ölüm hatırlatıldığında yakın ilişkilere ve kültürel gruba daha çok tutunan benlik biçimidir.

• Distimik depresyon kronik ve iki yıl süreli, mevsimsel depresyon ise yıllık döngülüdür; ikisi karıştırılmamalı.
• Agorafobi açık ve kalabalık yer, klostrofobi kapalı alan, akrofobi yükseklik korkusudur.
• Varoluşçu kuram yokluk-varoluş gerilimine, bilişsel kuram olumsuz düşünce ve genellemelere dayanır.
• Olumsuz ifade soran sorularda (yer almaz, sayılamaz) gerçek dışı olan seçenek aranır; örneğin algılamanın güçlenmesi veya kariyer planlama yaşlılık özelliği değildir.
• Koruyucu yaklaşım halk sağlığına uygundur; rehabilitasyon sorun çıktıktan sonra devreye girer.