AUZEF Yetenek Seçimi Çıkmış Sorular

Ders, sporda yetenek belirleme, seçme ve geliştirme sürecini ele alır. Seçim yöntemleri, aşamalar, motor ve fiziksel yetenekler, test araçları, ülke modelleri ile aile, kulüp ve federasyon gibi sorumlu kurumlar konu edilir.

Yetenek seçiminin temelleri ve tarihçe

• Yetenek seçimi temelde ikiye ayrılır: doğal seçim ve bilimsel seçim.
• Doğal seçimde çocuk ölçüm yapılmadan, ilgisi veya çevre yönlendirmesiyle spora başlar.
• Bilimsel seçim, ölçülebilir testlerle potansiyeli şansa bırakmadan keşfetmeyi amaçlar.
• İlk sistemli yetenek saptama girişimleri Antik Çin ve Antik Yunan kayıtlarına dayanır.
• Türkiye'de 1938'de 3530 sayılı Beden Terbiyesi Kanunu ile spor devlet sorumluluğuna alınmıştır.
• Büyük mali getiriler nedeniyle ülkeler ve kulüpler yaygın yetenek belirleme ve geliştirme sistemlerine kaynak ayırır.

Yetenek belirleme aşamaları

• Süreç ön seçim, ara seçim ve son seçim olarak üç aşamada ilerler.
• Ön seçimde ergenlik öncesi çocukların sağlığı, vücut yapısı ve genel gelişimi taranır.
• Okul başarısı ön seçimde ölçüt değildir.
• Ara seçimde branşa özgü fiziksel uygunluk, motorik özellikler ve estetik ifade değerlendirilir.
• Erken yaş sürecinde önce temel hareket eğitimi verilir, ardından yetenek belirlenir.

Gelişim modelleri

• Bloom'a göre yetenekli çocuk üç evreden geçer: ilk aşama, geliştirme aşaması, mükemmellik aşaması.
• Geliştirme aşamasında çocuk kendini sporcu olarak görmeye başlar; mükemmellik aşaması en üst performanstır.
• Geç özelleşme modeli: temel eğitim, antrenman için antrenman, yarışmak için antrenman, yaşam boyu aktiflik.
• Temel eğitimde eğlence önde tutulur; çeviklik, denge ve koordinasyon geliştirilir.
• Kazanmak için antrenman evresinde yıllık planda yarışma yüzde 70, antrenman yüzde 30 paya sahiptir.
• LTAD, testle seçilen çocuğun yükünün yıllar boyunca büyümeye göre kademeli artırıldığı uzun vadeli sistemdir.
• Sağlıklı yaşlanmada ilk etmen düzenli aktivite, ikincisi beslenmedir.

Motor ve fiziksel yetenekler

• Koordinatif yetenekler: ayırt etme, denge, ritim, reaksiyon, yönlendirme, birleştirme.
• Statik denge yerinde, dinamik denge hareket halinde dengeyi korumaktır.
• Sürat türleri: reaksiyon, ivmelenme, maksimal sürat, süratte devamlılık; maksimal kuvvet sürat türü değildir.
• Güç, en kısa sürede en yüksek kuvveti üretebilmedir; maksimal kuvvet tek denemedeki en yüksek kuvvettir.
• Kısa süreli dayanıklılık 45 saniye–2 dakika; orta 2–8 dakika; uzun 8 dakikadan fazladır.
• Kırmızı kas lifleri aerobiktir ve dayanıklılığa uygundur.

Test ve ölçüm araçları

• Antropometri boy, kilo, kulaç ve yağ oranı gibi vücut ölçülerini kapsar; oturma uzunluğu da buna girer.
• Fiziksel testler: 40 metre koşu, dikey sıçrama, top atma-yakalama, durarak uzun atlama, otur-uzan esneklik.
• Motor beceri bataryaları: AAHPERD, TGMD-3, BOTMP-2, FMPAI; Avrupa'da fiziksel uygunlukta Eurofit.
• TGMD-3'te koşma, zıplama, kayma, yatay atlama lokomotordur; tutma nesne kontrolüdür.
• Basketbolda Aahperd şut testi kullanılır.
• Kısa mesafe koşucusunda reaksiyon ve anaerobik güç önemlidir; orta mesafede dayanıklılık öne çıkar.

Sorumlu kurum ve kişiler

• Federasyonlar yetenek havuzunu yönetir, test yapar, müsabaka düzenler, milli takımları kurar.
• Bakanlıklar ve üniversiteler genel politika ve destek sağlar.
• Kulüpler düzenli çalışma olanağı sunar; adil oyunu rekabetin önüne koymalıdır.
• Antrenör programı gelişim evrelerine ve fizyolojik ihtiyaçlara göre kurmalıdır.
• Aile çocuğu gözlemler, yönlendirir, sorumluluk vererek güven duygusunu güçlendirir.
• Çocukları kıyaslayıp hırslandırmak aile hatasıdır; olumlu ebeveyn tutumunun performansa etkisi yaklaşık yüzde 59'dur.

Ülke örnekleri ve sorunlar

• Japon modelinde kalp kapasitesi, maksimal oksijen, vücut ölçüleri ve hareket hızı ölçülür; maksimal kuvvet testi kullanılmaz.
• İngiltere modelinde dört spor konseyi vardır; sistem Avustralya modeline dayanır.
• Danimarka'da SportsClass, eğitim ile sporu birlikte yürütmeyi sağlar.
• İsveç Båstad'daki Tretorn Tenis Akademisi 1985'te kurulmuştur.
• Sorunlar: erken özelleşme, medya ve aile baskısı, sporu erken bırakma, aşırı yüklenme.
• Olimpiyat halkaları beş kıtayı simgeler.

Doğal seçim

Ölçüm yapılmadan, ilgi veya çevre yönlendirmesiyle spora başlama ve gelişme.

Bilimsel seçim

Branşa uygun testlerle yetenekli çocukların belirlenmesi.

Koordinasyon

Duyusal ve motor sinirlerin uyumlu çalışarak hareketi amacına ulaştırması.

Reaksiyon yeteneği

Dış uyarıcıya en kısa sürede kassal tepki verebilme.

İvmelenme

Durağan halden en kısa sürede en yüksek hıza çıkabilme; sürat başlığındadır.

Antropometri

Vücut boyutlarının ölçülmesi.

Aşırı yüklenme

Çocuğun gelişim düzeyine uymayan ağır antrenman uygulaması.

LTAD

Uzun Vadeli Sporcu Gelişim Sistemi.

Yetenek geliştirme

Sporcuların öğrenmesini ve performansını en üste taşıyacak ortamları oluşturma.

Lokomotor beceri

Vücudun yer değiştirdiği hareketler, örneğin koşma ve zıplama.

• Statik denge (sabit duruş) ile dinamik denge (hareket halinde) karıştırılmamalıdır.
• İvmelenme sürat türüdür, koordinatif yetenek değildir; maksimal kuvvet ise sürat türü sayılmaz.
• Fiziksel ölçümlerde psikolojik özellikler (özgüven) ve okul başarısı seçeneklerinin dışarıda kaldığına dikkat edilmelidir.
• Yetenek seçiminde doğrudan sorumlu kurum federasyonlardır; bakanlık ve üniversiteler destekleyicidir.
• Bilişsel gelişim (düşünme) ile psikomotor gelişim (beden farkındalığı, koordinasyon) ayrımı sorulur.