ATA-AÖF Felsefe Çıkmış Sorular

Felsefe dersi; felsefenin tanımı ve bilgi türleri ile birlikte tarih, din, dil, sanat, eğitim, hukuk ve insan felsefesi gibi alt dalları ele alır. Bu alanlardaki temel düşünürler, kuramlar ve kavramlar sınavın ana eksenini oluşturur.

Felsefenin doğası ve insan felsefesi

• Felsefi bilgiyi ayıran nitelik, akla dayalı, tutarlı, sistemli ve düzenli bir düşünme disiplini olmasıdır.
• Aristoteles felsefeyi, varlığı varlık olması bakımından inceleyen ilk felsefe olarak tanımlar.
• Felsefi antropolojide insan bilen, eylemde bulunan, tavır takınan, isteyen ve amaçlı davranan bir varlıktır.
• Tüm eylemleri bir yapıp etme sayan görüş insanın aktif olduğunu gösterir; çevresine karşı duruş sergilemesi tavır takınmadır.
• Augustinus'a göre insan ruh ve bedenden oluşan, sınırlı, günahkâr bir varlıktır; gerçekliğin kendisi Tanrı'dır.

Tarih felsefesi

• Tarih felsefesi tarihe anlam kazandırmayı ve olayların çokluğunu düzene sokmayı amaçlar.
• Tarih bilimi olanı betimler; olması gerekeni vurgulamak onun işi değildir.
• Vico tarihin tanrısal, kahramanlık ve halkçı evrelerden geçtiğini, çöküşten sonra sürecin yeniden başladığını savunur (ricorsi).
• Spengler medeniyetleri doğup ölen organizmalara benzeterek döngüsel görüşü destekler.
• Kant ve Herder ilerlemeci görüşe yakındır; Herder her toplumu kendi dönemi ve kültürü içinde değerlendirir, tarihte tanrısal uyum görür.

Din felsefesi ve kötülük sorunu

• Din felsefesi tanrı, vahiy, iman gibi konuları akıl yoluyla, tarafsız ve eleştirel biçimde inceler; teoloji ise inanca ve dogmaya dayanır.
• Din felsefesi imana dayalı konularda da görüş bildirir, bunlardan kaçınmaz.
• Panteizm Tanrı ile evreni özdeş sayar; Tüm-Tanrıcılık da denir.
• Leibniz Teodise'de kötülük sorununu işler ve mevcut dünyayı mümkün dünyaların en iyisi sayar.
• İbn-i Sina kötülüğü maddenin eksikliğinden doğan, iyiliğe göre çok az bir yoksunluk olarak görür.
• Gazali'ye göre kötülük Tanrı'nın kudretini sınırlamaz, hikmetinin bir tecellisidir.

Dil felsefesi ve iletişim

• Dil toplumsal bir olgudur; var olması için toplumsal ortam gerekir.
• Konuşulan diller doğal, karışımlardan oluşanlar karma, kullanılmayanlar ölü dildir.
• Semantik dil felsefesinin temel kavramıdır; anlam kuramlarından davranışçı kurama etki-tepki teorisi de denir.
• Geç dönem Wittgenstein dilin anlamını dil oyunları içindeki kullanımda arar.
• Barthes yapısalcılıktan postyapısalcılığa geçişi temsil eder ve anlamı bağlama bağlı görür.
• Jaspers iletişimi felsefenin merkezine alan ilk düşünürdür; genel bilinç, tin, varoluşsal iletişim ve varolmanın iletişimi olmak üzere dört düzey ayırır.

Habermas ve eylem türleri

• Habermas eylemi dörde ayırır: teleolojik, normatif, dramaturjik ve iletişimsel.
• Teleolojik eylem amaca ulaşmak için rasyonel kararlar alan, sonuç odaklı eylemdir.
• İletişimsel eylemde taraflar birbirini araç yapmaz; gerekçeli savlarla karşılıklı anlaşmaya varmaya çalışır.
• Bireysel eylem bu sınıflamada yer almaz.

Eğitim felsefesi

• Eğitim felsefesi kavramsal çözümleme ve sorgulamayla çalışır; deneysel yöntem eğitim bilimlerine aittir.
• Dewey eğitimi sürekli gelişme olarak görür; durağanlık ve geçmişi koruma ona yabancıdır.
• Pragmatizmde deneyim dinamiktir ve eğitimde sürekli yeniden kurulur.
• İdealizm değişmez, evrensel ilkeleri ve değerleri öğretmeyi esas alır; öğretmen rehberdir.

Sanat, hukuk ve bilgi

• Sanat felsefesi (estetik) güzelliğin doğasını, ölçütünü ve iyi ile güzel ilişkisini inceler.
• Yaratım olarak sanat romantik dönemde gelişti; hayal gücünü akıldan üstün tutar. Schiller oyun yönüyle bu anlayışın dışında kalır.
• Hukuk kuralının ihlalinin sonucu hukuki yaptırımdır; yaptırımı somut ve anında uygulayan güç devlet otoritesidir.
• Doğal Hukuk Ekolü doğuştan evrensel hakları tartışır; meşruiyet iktidarın toplum rızasıyla haklı sayılmasıdır.
• Aristoteles erdemi iki uç arasında orta yol (altın orta) sayar; Hume yalnız deney ve duyu verilerine dayanan radikal empiristtir.
• Herakleitosçulara göre duyulara verilenler sürekli aktığı için kesin bilginin konusu olamaz.

Ricorsi

Vico'nun uygarlıkların evrelerden geçip çöküşün ardından yeniden başladığı döngüyü anlatan kavramı.

Hukuki yaptırım

Hukuk kuralı çiğnendiğinde kanunun öngördüğü, devlet gücüyle uygulanan zorlayıcı sonuç.

Teodise

Tanrı'nın iyiliği ile kötülüğün varlığı arasındaki uyumu sorgulayan din felsefesi sorunu.

Panteizm

Tanrı ile evrenin özdeş olduğunu savunan, Tüm-Tanrıcılık denen anlayış.

Dil oyunları

Wittgenstein'a göre sözcüklerin farklı bağlamlardaki kullanımla anlam kazanması.

Davranışçı anlam kuramı

Sözcüğün anlamını dinleyicide uyandırdığı gözlenebilir tepki sayan etki-tepki teorisi.

Teleolojik eylem

Aktörün amaca ulaşmak için rasyonel seçimler yaptığı sonuç odaklı eylem.

İletişimsel eylem

Tarafların gerekçeli savlarla karşılıklı anlayış ve uzlaşıya ulaşmayı amaçladığı eylem.

Semantik

Dilsel ifadelerin anlamını ve gösterdikleri nesnelerle ilişkisini inceleyen anlambilim.

Meşruiyet

İktidarın toplum tarafından rıza ile haklı ve yasal kabul edilmesi.

Altın orta

Aristoteles'te erdemin iki aşırı uç arasındaki denge olması.

• Vico ve Spengler döngüsel, Kant ve Herder ilerlemeci görüşle ilişkilendirilir; ricorsi çöküşten sonra yeniden başlamayı ifade eder.
• Pragmatizm (Dewey) deneyim ve değişimi, idealizm ise evrensel ve değişmez ilkeleri vurgular.
• Din felsefesi akla ve eleştiriye, teoloji inanca ve dogmaya dayanır; bu ayrım sık sorulur.
• Habermas'ın dört eylem türü teleolojik, normatif, dramaturjik, iletişimsel olup bireysel eylem listede yoktur.
• Yaratım olarak sanat sorularında Schiller oyun kuramıyla ayrı tutulur; Hume empirist, Leibniz kötülük sorununun ismidir.