ATA-AÖF Hadis Tarihi ve Usulü Çıkmış Sorular

Hadis Tarihi ve Usulü dersi; hadisin yapısını, rivayet türlerini, ravi değerlendirmesini, hadislerin yazıya geçirilmesini ve hadis edebiyatındaki eser türlerini ele alır. Ayrıca sahabe, tâbiîn ve sonraki kuşakların rolü incelenir.

Hadisin yapısı ve rivayet türleri

• Ravi zincirinin bulunduğu kısım için vech, tarîk, sened ve isnâd terimleri kullanılır; ravi ise zincirdeki tek tek aktarıcıdır.
• Mevkûf, sahabeye ait söz, fiil ve takrirlerin aktarıldığı rivayettir; sened sahabede sona erer.
• Merfû Peygamber’e isnat edilen, mevzu uydurma, müdrec ise metne sonradan ekleme yapılmış rivayettir.
• Kelam ekolleri haber-i vâhidlere mesafeli durmuş, mütevatir hadisleri esas almayı tercih etmiştir.

Cerh-ta’dîl ilmi

• Amaç ravinin sikalığını, dinî ve ilmî güvenilirliğini ve hadislerin sıhhatini belirlemektir.
• Gıybete imkân vermek bu ilmin faydası değildir.
• Müteşeddid âlimlerin zayıf hükümleri tartışmasız sayılmaz; diğer âlimlerin görüşleriyle karşılaştırılır.
• Ta’dîlin dördüncü mertebesindeki ravilerin hadisleri hasen kabul edilir.

Sahabe ve sonraki kuşaklar

• Sahabi sayılmak için Hz. Peygamber’in görülmesi risaletin ilanından sonra olmalıdır; öncesinde görmek yeterli değildir.
• Etbâu’t-tâbiîn, tâbiîleri mü’min olarak görüp onlardan rivayet eden kuşaktır; hicrî 110-220 yıllarını kapsar.
• Sahabe literatüründe el-İstiâb İbn Abdülber’in, Üsdü’l-ğâbe ise İbnu’l-Esîr’in eseridir.

Hadislerin tedvini ve ilk tasnif

• Tedvin, hadislerin konularına göre ayrılmadan resmî olarak kayda geçirilip toplanmasıdır.
• Tasnifte hadisler konulara ve bablara göre düzenlenir.
• Tedvinde belirleyici etken Kur’ân’dır; Kur’ân’la karışma endişesi yazıyı geciktirmiştir.
• Amra, İbnu’l-Müseyyeb, İbnu Cübeyr ve Zührî tedvine katkı veren âlimlerdir; Semure İbnu Cündeb sahabîdir.
• İlk tasnif isimleri: İbn Cüreyc, Yahya b. Ebû Kesir, İmam Zeyd ve Said b. Ebû Arube.

Dönemlere göre hadis kitapları

• Mâlik’in Muvatta’sı hicrî ikinci yüzyıl eseridir; Şâfiî onu Allah’ın kitabından sonra en sahih kitap olarak nitelemiştir.
• Buhârî’nin Sahih’i, Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i, İbn Mâce’nin Sünen’i ve İbn Ebî Şeybe’nin Musannefi üçüncü yüzyıl eserleridir.
• Ahmed b. Hanbel’in Müsned’i sahabe ravilerine göre düzenlenmiştir; oğlu Abdullah ve el-Katî’î eklemeler yapmıştır.
• Müsned’de zayıf ve münker rivayetler de bulunduğundan tamamı sahih sayılmaz.

Hadis eser türleri

• Câmi türü eserler dinî konuların hemen tamamını sekiz ana bölümde toplar.
• Sünen fıkıh bablarına, müsned sahabi ravilere, mu’cem alfabetik düzene göre tertip edilir.
• Etraf eserlerinde sahabî adları alfabetik dizilir, hadislerin baş kısımları yazılır; Sahîhayn ve Kütüb-i Sitte temel alınır.
• Etraf şerh değil, kaynak gösteren indeks niteliğindedir; garîb kelime açıklaması garîbü’l-hadis türüne aittir.

Tasnif dönemi sonrası çalışmalar

• İhtisâr, eserleri kısaltma ve özetleme çalışmasıdır.
• Zevâid, bir kitaptaki diğerinde bulunmayan ilave hadislerin ayrı eserde toplanmasıdır.
• İstihraç, bir eseri kendi senediyle yeniden rivayet etmektir.
• İstidrâk eksikleri tamamlar; tahrîc hadisin kaynaklarını gösterir; cem’ farklı kaynakları birleştirir.

Sened / isnâd

Hadiste ravilerin adlarının sıralandığı zincir bölümüdür.

Mevkûf

Sahabeye ait söz, fiil ve takrirlerin nakledildiği rivayettir.

Merfû

Hz. Peygamber’e isnat edilen rivayettir.

Müdrec

Metnine sonradan ekleme yapılmış rivayettir.

Cerh-ta’dîl

Ravilerin güvenilirliğini kusurlu ya da güvenilir bulma yönünden değerlendiren ilimdir.

Tedvin

Hadislerin konularına ayrılmadan resmî olarak yazılıp bir araya getirilmesidir.

Tasnif

Hadislerin konulara ve bablara göre düzenlenmesidir.

Câmi

Dinî konuları sekiz ana bölümde toplayan hadis kitabı türüdür.

Zevâid

Bir kitapta olup diğerinde bulunmayan hadislerin ayrı kitapta toplanmasıdır.

İhtisâr

Hadis kitaplarını kısaltma ve özetleme çalışmasıdır.

Etraf

Sahabî adlarına göre hadis başlarını gösteren kaynak indeksi türüdür.

Etbâu’t-tâbiîn

Tâbiîlerden rivayet eden, hicrî 110-220 arasındaki kuşaktır.

• Tedvin ile tasnifi karıştırma: tedvin konusuz resmî toplama, tasnif konulara göre düzenlemedir.
• Zevâid, ihtisâr, istihraç, istidrâk ve tahrîc terimlerini birbirinden ayır.
• Muvatta ikinci yüzyıl, Buhârî, Müsned, İbn Mâce ve Musannef üçüncü yüzyıl eseridir.
• Olumsuz kökte (değildir, sayılmaz) soruları dikkatle oku; mutlak ifadeler (hiçbir, hepsi) genellikle yanlıştır.
• Sünen, müsned ve mu’cem tertip ölçütleriyle ayrılır: bab, sahabi ve alfabe.