ATA-AÖF Sözlü İletişim ve Hitabet Çıkmış Sorular

Ders, sözlü iletişimin yapısını, dil ve kültürle ilişkisini, retoriğin tarihsel gelişimi ile Aristoteles'in ikna unsurlarını, etkili konuşma ve dinleme becerilerini, beden dili ve mesafe kuramını ele alır. Ayrıca konuşma türleri, hitabet çeşitleri ve örgüt içi iletişim biçimleri de işlenir.

İletişim, dil ve kültür

• Dil; iletişim aracı olmak, duygu ve düşünceyi ifade etmek ve mesajı biçimlendirmek işlevlerini birlikte taşır.
• Dilin bir toplumda işlemesi onu kültürle bağlar; aynı sözcük kültüre göre farklı çağrışımlar uyandırabilir.
• Anlam, nesne, olay ve ilişkilerin zihindeki kavramsal temsilidir.
• Yazılı iletişim sözü kodlayıp kalıcı kılar; görsel iletişim fotoğraf, grafik, afiş gibi öğelerle yürür.
• Köşe yazısı gazetecilik türüdür; roman, tiyatro, makale ve öykü yaşatıcı yazılar arasındadır.

Sözlü iletişimin özellikleri

• Günlük hayatta en sık başvurulan türdür; pratik ve hızlıdır, tepki anında alınır.
• En güçlü yanı iki yönlü işlemesidir; yanlış anlamalar hemen giderilir.
• Kültürel şekillenme, somut ya da soyut içerik, resmî ya da gayriresmî yürütülme ve doğrudan ya da dolaylı gerçekleşme niteliklerindendir.
• Telefon görüşmesi, araya teknolojik araç giren aracılanmış sözlü iletişim örneğidir.
• Sakıncaları: unutulma, kalıcı olmama, yanlış anlaşılma riski ve aktarımda bozulma. Geç geri bildirim yazılı iletişime özgüdür.
• Süreç kaynak, mesaj, kanal ve hedef ögelerinden oluşur; algı psikolojik bir etkendir, yapısal öge değildir.

Mesaj tasarımı ve ikna

• Etkili mesaj alıcı merkezlidir: dikkat çeker, ortak deneyimlere dayanır, grup normlarına uyar, alıcının gereksinimlerine seslenir.
• Kaynağın niyetine uygunluk temel ölçüt değildir; belirleyici olan mesajın alıcıda nasıl algılandığıdır.
• Hedef kitlenin tutum, inanç, rol, deneyim ve gereksinimleri mesajı etkiler; güvenilirlik kaynağa aittir.
• İki yönlü mesaj, dinleyici baştan farklı düşünüyorsa ya da konu basitse etkilidir.
• Eğitim ve sosyal düzeyi düşük dinleyicide tek yönlü mesaj daha uygundur.

Retorik ve Aristoteles

• Retorik MÖ 5. yüzyılda Sicilya'da doğdu; Koraks ve Tisias ilk öğretmenlerindendir, sonra Atina'ya taşındı.
• Platon retoriği bağımsız bilim saymaz, diyalektiğin aracı olarak görür; gerçeğe diyalektikle ulaşılır.
• Aristoteles retoriği sistemli bir bilime dönüştürdü.
• İkna unsurları: ethos güvenilirlik, logos akıl ve kanıt, pathos duygulara seslenme.
• Retoriğin ilk aşaması buluştur; ardından düzenleme ve deyiş gelir. Bellek, bilgileri akılda tutup hatırlama gücüdür.

Konuşma türleri ve hitabet

• Hazırlıklı konuşmalar önceden planlanır: konferans, sempozyum, açık oturum, tartışma.
• Teşekkür etmek hazırlık gerektirmeyen anlık bir sözlü tepkidir.
• Görüşme, uzmanlardan bilgi ve veri toplamak için yapılan amaç odaklı konuşmadır.
• Hutbe dinî hitabete, bilim insanlarının sunumları akademik hitabete örnektir.
• Diksiyon, düşünceyi doğru, uygun, eksiksiz aktarma ve sesi iyi kullanma sanatıdır.

Ses, beden dili ve mesafe

• Paralisan; ses tonu, vurgu, hız, duraklama ve şiddet gibi sözcük dışı öğeleri inceler.
• Entonasyon, tekdüzeliği gidermek için ses perdesinin ve şiddetinin bilinçli değiştirilmesidir.
• Kodlama düşüncenin simgelere çevrilmesi, çözümleme alıcının anlamlandırmasıdır.
• Göz temasından kaçınmak, elleri arkada birleştirmek, geriye yaslanmak, bacak bacak üstüne atmak beden dili hatasıdır; dik duruş olumludur.
• Hall'a göre mesafeler: mahrem, kişisel, sosyal ve kamusal. Evrensel mesafe yoktur.

Dinleme, kurum içi iletişim ve söz edimi

• İnsanlar bilgi edinmek, deneyimlerden yararlanmak, eleştirel değerlendirmek ve keyif için dinler; öğüt vermek amaç sayılmaz.
• Nitelikli konuşmacı planlı hazırlanır, dinleyiciyi tanır, beden dilini kullanır, yapıcı eleştiriye açıktır.
• Açık iş iletişimi çift yönlü akış, katılım ve geri bildirim ister; tek yönlü akış bunun karşıtıdır.
• Çapraz iletişimde farklı birimlerdeki kişiler resmî basamakları atlayarak doğrudan konuşur.
• Austin'e göre dil yalnızca betimlemez, söz verme ve emir gibi eylemler de gerçekleştirir (söz edimleri).

Dil

Mesajı biçimlendiren, duygu ve düşünceyi ifade etmeye yarayan temel iletişim aracıdır.

Ethos

Konuşmacının saygınlığına ve yetkinliğine dayanan güven oluşturma yoludur.

Logos

Akıl, mantık ve kanıta dayalı ikna aracıdır.

Pathos

Dinleyicinin duygularına seslenerek etkileme yoludur.

Buluş

Retoriğin ilk aşaması; konunun düşüncelerinin ve kanıtlarının bulunmasıdır.

Diksiyon

Duygu ve düşünceyi doğru aktarma ve sesi etkili kullanma sanatıdır.

Paralisan

Konuşmanın nasıl söylendiğini belirleyen sözcük dışı ses öğeleridir.

Entonasyon

Tekdüzeliği gidermek için ses perdesinin ve şiddetinin isteyerek değiştirilmesidir.

Kodlama

Kaynağın düşüncesini alıcının anlayacağı sözcük ve simgelere dönüştürmesidir.

Çapraz iletişim

Farklı birim ve yetki düzeylerindeki kişilerin basamakları atlayarak doğrudan iletişimidir.

Aracılanmış sözlü iletişim

Konuşmanın teknolojik bir araç üzerinden sürdürülmesidir; telefon örnektir.

Söz edimleri

Austin'in, dilin söylemekle eylem de gerçekleştirdiğini savunan görüşüdür.

• Ethos güven ve itibar, logos mantık ve kanıt, pathos duygudur; soru örneğine bakarak ayırt edilmelidir.
• Geç geri bildirim yazılı iletişimin sorunudur; sözlü iletişimde tepki anında alınır.
• Mesaj tasarımında ölçüt kaynağın niyeti değil, alıcıya göre tasarımdır.
• Olumsuz kökte sorulan sorularda (sayılamaz, yer almaz) listedeki yanlış seçenek aranmalıdır: evrensel mesafe, teşekkür etmek, köşe yazısı gibi.
• Güvenilirlik kaynağa aittir; hedef kitlenin özellikleri tutum, inanç, rol, deneyim ve gereksinimlerdir.