ATA-AÖF Türk İslam Edebiyatı Çıkmış Sorular

Türk İslam Edebiyatı dersi, dinî konulu nazım ve nesir türlerini, divan edebiyatındaki bazı türleri, ahenk ve söz sanatlarını ile bu edebiyatın başlıca eser ve şahsiyetlerini ele alır. Tür adlarını, işlevlerini ve temsilcilerini ayırt edebilmek dersin temelini oluşturur.

Dinî edebiyatın türleri

• Münacat Allah'a yalvarıp yakarmayı, tevhid Allah'ın birliğini işler.
• Na't Hz. Peygamber'i över; divanlarda genellikle tevhidlerden sonra gelir ve çoğunlukla kaside biçimindedir.
• Hilye-i Şerif Hz. Peygamber'in ve dört halifenin dış görünüşünü, ahlâkını anlatır.
• Hicretname hicreti, kırk hadis seçilmiş hadisleri konu edinir.
• Hiciv dinî edebiyata değil, sosyal eleştiri geleneğine girer.

Münacatla işlev bakımından yakın türler

• Niyazname, şefaatname, mededname ve tazarru yakarış niteliği taşır.
• Münazara karşılıklı tartışma türüdür; münacatla aynı işlevi görmez.
• Fuzûlî'nin Su Kasidesi ve Şeyh Gâlib'in Efendim redifli müseddesi na'tın ünlü örnekleridir.

Divan şiiri nazım şekilleri ve türleri

• Kaside övgü amaçlı uzun bir nazım şeklidir; padişah, vezir, din adamı veya Hz. Peygamber övülür.
• Gazel aşkı, mesnevi hikâye anlatmayı işler.
• Rubai için temel aruz kalıbı Mefûlü mefâîlü mefâîlü feûl'dür.
• Şehrengiz şehrin güzellerini anlatır; ilk örnek Mesîhî'nin Edirne Şehrengizi'dir.
• Muamma içinde isim gizlenen bulmaca tarzı manzumedir; Cem Sultan'ın divanında Fi'l-Muammeyât bölümü vardır.

Hiciv ve resmî nitelikli türler

• Hicviyye tarzının adları arasında hezliyat, şathiye, mutayebe ve letaif sayılır.
• Tazallüm şikâyet ve sızlanma anlamındadır; hicviyyenin adı değildir.
• Fetihname alınan yerlerin diğer devletlere ve hükümdarlara mektupla bildirilmesidir.

Seyahatname ve bilgi türündeki eserler

• Tuhfetü'l-Haremeyn, Mir'atü'l-Memâlik, Kitâb-ı Bahriye ve Acâibnâme-i Hindistan seyahatname türündendir.
• Lütfi Paşa'nın Âsâfnâme'si devlet yönetimine dair bir siyasetnamedir.
• Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'u Arapça yazılmış kitap ve yazar adlarını konularıyla toplayan bir eserdir.
• Kırk hadis türünde Tirmîzî, Ebû Tâhirü's-Selefi, Abdullah Mervezî ve İbn Veda eser vermiştir; Veysî nesir ustasıdır.

Ahenk ve söz sanatları

• Kalb, irsat, akis ve iştikak ahengi sağlayan tekrar sanatlarıdır.
• Hüsn-i talil gerçek nedeni bırakıp güzel hayalî neden göstermektir; anlam sanatıdır.
• Klasik Türk edebiyatında öne çıkan ahenk türü taklîdî ahenktir; doğadaki sesleri sözle taklit eder.

Din kavramı ve ahlâk öğüdü

• Arapça din sözcüğü saltanat, itaat, ceza ve millet anlamlarına gelir.
• Kıraat okuma demektir; din sözcüğünün anlam alanında yer almaz.
• Rûhî'nin beyti kanaati öğütler; rızkın er geç ulaşacağını, aç gözlülüğün kanaatsizlikten doğduğunu söyler.

Münacat

Allah'a yalvarma ve yakarma türüdür.

Na't

Hz. Peygamber'i öven ve ona bağlılığı anlatan şiirdir.

Hilye-i Şerif

Hz. Peygamber ve dört halifenin görünüşünü ve ahlâkını tasvir eden türdür.

Şehrengiz

Bir şehrin güzellerini ve güzelliklerini anlatan nazım türüdür.

Kaside

Bir kişiyi övmek için yazılan uzun nazım şeklidir.

Muamma

İçinde bir ismin gizlendiği bulmaca tarzı manzumedir.

Fetihname

Alınan yerlerin diğer devlet ve hükümdarlara duyurulduğu mektuptur.

Hicviyye

Kişi, kurum veya toplumu yeren eleştirel şiir tarzıdır.

Siyasetname

Devlet yönetimine dair yazılan eserdir; Âsâfnâme örnektir.

Taklîdî ahenk

Doğadaki seslerin söz yoluyla taklidine dayanan ahenktir.

Hüsn-i talil

Olayın gerçek nedeni yerine güzel hayalî bir neden göstermektir.

• Münacat ile münazara karıştırılmamalı: biri yakarış, diğeri karşılıklı tartışmadır.
• Tazallüm hicviyyenin adı sayılmaz; şikâyet anlamındadır.
• Hüsn-i talil tekrar sanatı değil, anlam sanatıdır.
• Âsâfnâme seyahatname değil, siyasetnamedir.
• Na't soruları genellikle tevhid sonrası yer alma, kaside biçimi ve Su Kasidesi ipuçlarıyla verilir.