ATA-AÖF İnsan Davranışı ve Sosyal Çevre I Çıkmış Sorular

Ders, insan davranışını birey ile çevresinin karşılıklı etkileşimi içinde ele alır; çocukluk, ergenlik ve aile yaşam döngüsü boyunca gelişim kuramlarını, risk etkenlerini ve sosyal hizmet bakış açısını inceler.

Çevresi içinde birey ve ekolojik bakış

• Sosyal hizmette sorun, birey ile çevre arasındaki etkileşimin aksadığı noktada aranır; yalnız kişiliğe ya da yalnız koşullara bağlanmaz.
• Uzman hem bireyle hem çevresel sistemlerle çalışır; mikro, mezzo ve makro düzeyler birlikte değerlendirilir.
• Ekolojik yaklaşım, genel sistem kuramının canlılara uyarlanmış türüdür ve canlı-çevre uyumuna odaklanır.
• Uyum, stres, baş etme ve yaşam alanı bu yaklaşımın temel kavramlarıdır.

Bronfenbrenner ve aile yaşam döngüsü

• Mikrosistem; aile, okul, akran grubu ve komşuluk gibi bireyin yüz yüze etkileşim kurduğu en yakın çevredir.
• Mezosistem ortamlar arası bağları, ekzosistem çocuğun doğrudan katılmadığı ama etkilendiği ortamları kapsar.
• Makrosistem kültür ve yasaları, kronosistem zaman içindeki değişimi içerir.
• Carter ve McGoldrick modeli, genç yetişkinin evden ayrılıp bağımsızlaşmasıyla başlar; sonra evlilik, çocuklu aile, ergenli aile, çocukların ayrılması ve yaşlılık gelir.

Çocukluk anlayışı ve toplumsallaşma

• Çocukluğun yetişkinlikten ayrı bir evre sayılması modern bir gelişmedir; Aydınlanma, Reform ve Sanayileşme bunda etkili olmuştur.
• Toplumsal rol ve beklentiler aile, okul, akran grubu, sosyal çevre ve kitle iletişim araçlarıyla öğrenilir.
• Benlik gelişimi çevre tepkilerinden, yaşam olaylarından, sosyoekonomik-sosyokültürel düzeyden ve akran etkileşiminden etkilenir.
• Okul çağı akademik gelişimle birlikte sosyal, duygusal ve kişilik gelişiminin yoğun yaşandığı dönemdir.

Gelişim kuramları

• Erikson: 0-1 yaş güven-güvensizlik; 3-6 yaş girişkenliğe karşı suçluluk evresidir.
• Piaget: soyut işlemler dönemi yaklaşık 11-12 yaşında başlar; hipotez kurma ve soyut düşünme belirir.
• Kohlberg: güven, şefkat ve sadakat odaklı yargı, kişiler arası uyum (iyi çocuk) evresidir ve geleneksel düzeye aittir.
• Rogers: gerçek benlik ile ideal benlik birbirine yaklaştıkça psikolojik iyilik artar.

Öğrenme ve bağlanma

• Skinner'ın edimsel koşullanmasında davranışı biçimlendiren, davranışın sonuçlarıdır; pekiştirilen davranış tekrarlanır.
• Bandura'ya göre model gözleyerek de öğrenilir; televizyondaki davranışı sonradan tekrarlamak gözlem yoluyla öğrenmedir.
• Ainsworth'ün Yabancı Durum deneyinde ayrılıkta yoğun kaygı, kavuşmada hem yakınlık hem öfke gösteren çocuk kaygılı-kararsız bağlanmıştır.
• Kaygılı-kararsız bağlanma, bakım verenin tutarsız davranışıyla ilişkilidir.

Çocuklukta ve ergenlikte gelişimsel özellikler

• Birinci buhran 2-4 yaş arasındadır; inatlaşma ve karşı gelme belirginleşir.
• Ergenlikte bedensel değişimler kızlarda yaklaşık 10, erkeklerde yaklaşık 12 yaşında başlar.
• Okul çağında akran geri bildirimi kuralların öğrenilmesini sağlar; aşırı rekabetçilik ya da çekingenlik benlik saygısına zarar verebilir.
• Sosyal beceriler öğrenme ve model almayla kazanılır; bu yaştaki çocuklar çoğunlukla kendi cinsinden arkadaş seçer.

Çocuk ve suç

• Empati yoksunluğu suça yönelmede risk etkenidir; empati koruyucudur.
• Risk etkenleri bireysel ve çevresel olarak ayrılır; cinsiyet, yaş, mizaç, empati ve dürtüsellik bireyseldir.
• İçe dönük sorunlar (kaygı, korku, içe kapanma) çevreye zarar vermediği için çoğunlukla fark edilmez.
• Çocuk adalet sistemi, suça sürüklenen çocuğu korumayı, eğitmeyi ve topluma kazandırmayı esas alır.

Çevresi içinde birey

Bireyin çevresiyle karşılıklı etkileşim içinde bütün olarak değerlendirildiği sosyal hizmet anlayışı.

Mikrosistem

Aile, okul, akran ve komşuluk gibi bireyin doğrudan içinde yer aldığı en yakın çevre katmanı.

Kaygılı-kararsız bağlanma

Ayrılıkta yoğun kaygı, kavuşmada hem yakınlık arama hem öfke ile zor yatışma örüntüsü.

Girişkenliğe karşı suçluluk

Erikson'un 3-6 yaş evresi; girişimler desteklenirse girişkenlik, engellenirse suçluluk gelişir.

Güven vs. güvensizlik

Erikson'un 0-1 yaş krizi; düzenli bakımla dünyaya güven oluşur.

Soyut işlemler dönemi

Piaget'te yaklaşık 11-12 yaştan itibaren hipotez kurma ve soyut düşünme evresi.

Edimsel koşullanma

Davranışın ardından gelen sonuçların davranışın sürmesini ya da azalmasını belirlemesi.

Gözlem yoluyla öğrenme

Bandura'ya göre bir modeli izleyerek, deneyimlemeden davranış öğrenme.

Gerçek ve ideal benlik

Rogers'ta kişinin kendini algılayışı ile olmak istediği kişi; aradaki uyum iyilik hâlini belirler.

Empati

Başkasının duygu ve bakış açısını kavrama; suç davranışına karşı koruyucu etken.

Çocuk adalet sistemi

Suça sürüklenen çocuğu gelişim özelliklerine göre koruyup topluma kazandırmayı amaçlayan yargı modeli.

• Bronfenbrenner'da en yakın ve yüz yüze çevre mikrosistemdir; mezosistem bu ortamlar arası bağlardır, karıştırılmamalıdır.
• Erikson'da yaş-evre eşleşmesine dikkat: 0-1 yaş güven-güvensizlik, 3-6 yaş girişkenliğe karşı suçluluk.
• Edimsel koşullanma sonuçlara, klasik koşullanma uyaran-tepki eşleşmesine, sosyal öğrenme ise model gözlemine dayanır.
• Ergenlik başlangıcı: kızlarda yaklaşık 10, erkeklerde yaklaşık 12; kızlar yaklaşık iki yıl önce başlar.
• Olumsuz kökle sorulan sorularda (örneğin gösterilmez, öğrenmez) listede olmayan, ilgisiz seçeneği bulun.